El discurso que nunca pronunciou un Conselleiro de Cultura de Asturias

DBF043EF-E64A-4310-AF80-6B56A317106A

 

Búas tarde; dígovos a todos os presentes e dígovoslo de corazón. Búas son as tardes como éstas, nas que somos quén a xuntarnos pra cellebrar e reconocer lo millor del idioma gallego de Asturias,  de esta llingua que é  “la lengua viva de nuestro pueblo” como dixera, en castellán, e referíndose al asturiano, el que seguramente seña ún dos asturianos máis brillantes da nosa  hestoria, Gaspar Melchor de Jovellanos.

Aconcellámonos esta búa tarde na casa del conocimiento e da ciencia asturiana, na Universidá de Uviéu –gracias  Sr. Rector por a súa acollida–, pra cellebrar a  creación nun idioma que sendo propio dúa parte dos asturianos, os da comarca del Eo-Navia, considerámosla úa llingua nosa, de todos os asturianos. Tamos aqui pra eso e pra reconocerlles os sous méritos aos mellores escritores de poesía, teatro, novela,ensallo, cómic e lliteratura xuvenil, dacordo coas  bases dos concursos lliterarios convocados por a Consellería de Educación e Cultura del Goberno del Principado de Asturias pra promocionar el gallego asturiano.

Una llingua, desto non hai duda, é el producto máis importante de cualquier cultura. Nin  hai monumento, rito nin feito cultural tan vivo, tan creativo, tan polivalente como úa llingua; as llingüas valen pra codificar a realidá sentida ou imaxinada, valen pra falar de cousas ou entes inexistentes, valen incluso pra falar de sí mesmas; pero, amáis de ser un producto cultural, cada llingua é vehículo da propia cultura que a xenerou i é  a través  da llingua como se trasmite esa mesma cultura e se perpetúa dúa xeneración á outra, con voz propia, distintiva e distinguida, porque todas as  llinguas, como ben é  sabido, FALAN de lo mesmo, pero enxamis dúas llinguas  DICEN lo mesmo.

As pallabras tein ademáis a virtualidá de recoller el sou contesto e deste xeito, llonxe de ser algo inerte e ríxido, as llinguas –e de eso é un bon exemplo el gallego asturiano– viven nas súas variantes. A riqueza da  diversidá dúa cultura recóllese nas variantes diatópicas ou xeográficas da  súa llingua. El gallego de Asturias é un tesouro que nos chega da llingua medieval galaico-portuguesa que ten como exponente importantes documentos recollidos na abadía de  Vilanova de Ozcos. Asturias mostra orgullosa esta riqueza que é de todos os asturianos.

Por eso, non é  un problema, sinón un beneficio pra úa llingua el  que se cultiven as variantes. Enriquece a llingua el feito de que os escritores escriban nas súas variantes, como tamén  a enriquece que contemos con úa norma culta i estándar, y que sexamos quèn a emplealla nos contestos en que conveña e seña necesario.

Desgraciadamente, el rexistro cultu del gallego asturiano, que hoi existe en Galicia gracias a oficialidá del idioma, -e que intenta crearse en Asturias, -ás veces separándo innecesariamente el noso gallego asturiano del resto de falas galegas- parece crear en muitos falantes distancia; tanta distancia como producía a  prosa medieval del Rei Sabio nel siglo XIII–, distancia, pero tamén sensación de que esto non é el  que falamos nosoutros’, e vemos pouco a pouco como el chapurreado -ese “gallego asturiano mínimo urbano”, nel que pei que non fai falta cuidado na espresión, nel que os falantes deixan caller, arbitrariamente e sin control, interferencias col castellán–, ven  alcanzando máis e máis espacios de uso.

Pero pra entender ben este fenómeno,  é  mester perguntarse se os falantes de cualquer outra llingua se identifican col sou rexistro culto. Todo el  mundo entende a diversidá de rexistros noutras  llinguas (rexistro formal, informal, coloquial, vulgar…); variedá de rexistros que, sin embargo, non tan claros nel caso del  gallego asturiano, que como se sabe é úa variedá dialectal del idioma gallego.

El chapurreado pode entenderse como algo esporádico que pode  vir ben nun contesto determinado, pero non pode ser el noso xeito  habitual de espresarnos.

Pensemos na hestoria de outras llinguas: úa llingua non morre de un día pra outru, as llinguas morren pola súa  propia evolución, por os fenómenos de sustrato, superestrato e adstrato, pero sobre todo morren por a forza que outras  llinguas exercen sobre ellas i el chapurreado é  a constatación de que el castellán ta exercendo úa presión enorme sobre el gallego asturiano, que tamén vese minusvalorado por os medios de comunicación asturianos que utilizan tanto el castellán como incluso, en ambitos  territoriais inadecuados, el irmau bable ou asturiano quitándolle  a visibilidá que lle corresponde ás falas gallegas de Asturias.

Si non  nos esforzamos en que “a nosa fala”  manteña os sous rasgos distintivos en toda a  amplitú posible del sou paradigma i en todos os  contextos sociollingüísticos, especialmente nos máis altos, os máis cultos, se seguimos cultivando el chapurreado, persistindo na vulgarización del idioma, favorecendo el sou distanzamento del resto de falas galegas que conforman el sou corpus lingüístico, taremos axudando nun síntoma inequívocu da agonía dun idioma– teñan vostedes por seguro que el  final ta próximo:  el gallego asturiano pasará a ser, irremisiblemente, úa variante diatópica del castellán, un bable que non é bable, úa mestura de gallego-castellano e asturiano ou un castellanu rociado con rasgos gallegos. Deste xeito  é  como morren os idiomas.

E xusto aquí , na espansión de los usos cultos del gallego de Asturias , nel enriquecimento dos sous rexistros internos, ten , sen  duda , todo aquel que escribe na súa fala materna un llabor cabeceiro que non deberá esqueicer nin pospuer.

Os  escultores buscan el mellor mármol pra as  súas pezas, os pintores os mellores pigmentos pra as  súas pinturas, os compositores os instrumentos que mellor sonen  e os escritores, estos que hoi vimos premiar, buscan, tamén nel caso da  llingua propia del Eo-Navia, el gallego asturiano, a materia coa que, amáis de expresarse, podan crear belleza. Danmos aos que llemos en gallego-asturiano realidades novas, coas que este  mundo noso enguapece, desvélase, preséntasemos como máis  claro e máis  comprensible ou  polo menos máis amable.

Esa guapura que creades  os artistes coa palabra fai a llingua, non solo máis  prestosa, senón tamén máis forte, máis duradeira, atrévome a decivos que asta inmortal. Todos os  que tamos hoi aquí traballamos  todos os  días pral fortalecemento del gallego asturiano, e vosoutros, escritores, sodes peza  fundamental nesa estaxa.

Falar, escuitar, ller i escribir núa  llingua son as únicas formas de mantella viva e de todas ellas, é a escritura i especialmente a escritura lliteraria a que a perpetúa é a fai trascender nel tempo e superar as súas  fromteiras.

É un traballo, creo, máis  de Apolo que de Baco, máis de esforzo, técnica  e empeño que de arrebatos momentaneos ou de ideas felices.

Gracias, pol voso arte, e norabúa aos que hoi premiamos

Gracias e norabúa  por aportar a esta llingua el voso  traballo, por dar  aos falantes de gallego asturiano máis razois  pra querer esta llingua, pra siguir sorprendéndonos con ella, pra disfrutalla, cuidalla e traballar por ella.

Acabo con unos versos del poema “Verde limón”, precisamente dúa das millores escritoras en gallego asturiano, Belén Rico Prieto:

Se él pode

vivir aquí

-nun sendo árbol de esta terra-

como nun vai resistir

el temporal

el canto alegre

-verde xunco-

da nosa fala.

 

Uviéu, 6 de xaneiro  de 2018.

 

 

P.D. Este  discurso nunca pronunciado é úa recreativa revisión ficticia que sacando fora de contexto palabras realmente pronunciadas, intenta denunciar el esqueicemento del gallego asturiano del que son culpables os governantes asturianos. Non intenta molestar nin faltar, sólo reivindicar. Gracias.

 

 

Advertisements

Lliteratura infantil en gallego asturiano: Aurora Bermúdez Nava (A Caridá, 1965) en “Operación Llóntriga”.

   69D73E23-252B-441A-9EDD-F49885041918.jpeg

    El editor Pascual Ortiz é úa persona nova, de bon trato, afable, educada, tranquila…Tranquila!? Non tranquila non! É un fervedeiro de entusiasmo.

    El sou entusiasmo é editar, editar e editar. Eu creo que condo dorme soña con editar. Esa é a súa obsesión.

    Baxo “Canel Editores” publica obras que tein vinculación coel Eo-Navia i  coel gallego asturiano.

    Hoi empezou a distribución na comarca eonaviega dúa preciosa novelía  infantil de Aurora Bermúdez Nava ( A Caridá, 1965) con guapísimas ilustraciois de Gloria González Alvarez (Llebredo, 1968).

    Tamos delantre dúa hestoria de misterio na que úa nena chamada Irene, que ten a facultá de falar cos animales, trama un plan de búsqueda de duas amigas desaparecidas, as llóndrigas Pis e Pas que vivían nel río, á altura del Prao Vello.

    Na aventura participan as Forzas Especiales del Aire dirixidas pollo azor, el Equipo de Operaciois Acuáticas formadas por as ras, i el Grupo de Operaciois terrestres que conta, entre outros membros, coel razcacheiro.

07422D94-3F2D-4330-B5B8-C68FB9C3D595

    El llibro é úa gran oportunidá pra cuidar el noso idioma, el gallego asturiano, posibilitando que os nenos i nenas se divirtan coas nosas palabras al tempo que fomentan el hábito de llectura, desenvólvense na capacidá del bilingúísmo e, sobre todo, pasan un cachín mui agradable vivindo aventuras que transmiten valores como a pacencia, a solidaridá, a amistá, el espiritu reivindicativo i el sentido del humor.

                              …

Al tempo que se asolella este librín de lliteratura infantil Canel Editores tamén volve a puer nas llibrerias a reedicción del Vocabulario del Bable de Occidente de Bernardo Acevedo e Marcelino Fernández. Este Vocabulario é un documento mui valioso pral gallego asturiano pro hoi sábense cousas que é úa pena que  non se aproveitara a ocasión  pra explicar  mediante úa breve pero necesaria nota hac hoc.

 FF52FC6C-B888-4558-9B56-34EBBE8A639A.jpeg

    A editorial dice que lo que fai é publicar el llibro tal e como se publicou en 1932. Pero eso non é del todo así. Úa edicción facsímil (del llatín fac simile, “hacer semellante “) é úa reproducción exacta, úa imitación idéntica dun libro, dun manuscrito, dun mapa,etc. Os facsímiles solen verse en museos pra permitir que os usuarios teñan acceso a úa copia exacta.

    Neste caso non é realmente úa edicción facsímil i a portada del llibro non é a portada de aquel llibro de 1932 senón úa portada actual coel logo da editorial “Canel Editores” i  esto implica insistir nel equívoco que aquel título e certas afirmaciois da edición de 1932 foron calificadas posteriormente como desafortunadas por el mismísimo Dámaso Alonso ou por el ben conocido Pérez  de Castro.

    Esos erros, por a  súa transcendencia merecerían esa nota aclaratoria. A xente ten dereito a ser ben informada. Con todo el principal responsable da desatención del gallego asturiano é a Administración asturiana i a iniciativa privada ten menos culpa. Explico esos detalles:

    Efectivamente Menéndez Pidal, fundador da Escola de Filoloxía Española, Director de Real Academia Española (RAE) entre 1925-1939 e 1947-1968, e tamén fundador da filoloxía asturiana coa súa obra El dialecto Leonés publicada vintiseis anos antes, en 1906 que dice lo seguinte:

“ En Asturias, junto al mar, el dialecto leonés no empieza sino a la derecha del rio Navia; a la izquierda Del Río se habla hoy una variedad del gallego de Lugo, y aún en algunos pueblos inmediatos a la orilla derecha. Así en Armental, que está a la. Derecha, se dice corpo, terra, morto, tempo.” (Menéndez Pidal, 1906)

“ El gallego se extiende por una faja de unos ocho kilómetros al Oriente del Navia. Probablemente por razónes históricas ta antiguas, que tendrán algo que ver con el límite de los conventus jurídicos Asturicense y Lucense; el río Navia, según Plinio, separaba a los astures pésicos de los gallegos lucenses” (Menéndez Pidal, 1906, 31)

    Por qué entonces Pidal, sabedor da realidá llingûística del Eo-Navia, dá por buas as equivocaciois de Marcelino Fernández i Acevedo y Huelves?  A resposta é  que por amistá.

    Marcelino estaba enfermo de morte, tan grave que  nin puido ver el llibro publicado. Pero tanto M. Pidal como Dámaso Alonso e outros importantísimos   filólogos deixaron ben clara a realidá llingüístico del Eo-Navia.  Estas son as verdades: 

Ramón Menendez Pidal fai un homenaxe a un amigo i contradice por eso os sous propios estudios. (Hai qué ter en contá que a importancia que se lle daba entonces aos idiomas que non fosen el español era a efectos de documentación. Non existían os dereitos llingüísticos nin culturales):

 “ Mi antiguo amigo D. Marcelino Fernández, herido de mortal enfermedad, no dejaba de sentir, entre sus dolores tísicos, esta preocupación porque un trabajo suyo de mucho tiempo fuese a quedar perdido. Hacía años que él, catedrático de latín en el Instituto de Oviedo, hijo entusiasta de Asturias, de cuya capital rigió los destinos municipales, y autor de un estudio sobre El Franco y su concejo, me había enviado un copioso vocabulario recogido en el occidente de Asturias, y a instancias mias lo había después rehecho y perfeccionado cuanto pudo. Habíamos convenido la publicación de dicho vocabulario en este ARCHIVO DE TRADICIONES POPULARES, donde ahora ve La Luz, y por dar un último consuelo al buen amigo, habíamos anticipado y forzado el paso de la impresión; pero aun así apenas pudo ver las pruebas del primer pliego cuando le sobrevino la muerte que hacía tanto le perseguía.“  (M. Pidal Presentación del Vovabulario del Bable de Occidente. 1932)

    Nel Navia-Eo non se fala bable nin un mesturado senón gallego asturiano, úa lingua que pertenece al corpus lingüístico del gallago-portugués, úa fala máis das falas gallegas. Xa puxen antes referências de M. Pidal, poño agora úa del poeta i filólogo español, que foi Director da Real Academia de la Lengua Española de 1968 a 1982:

“Frente a la cortante división administrativa entre Galicia y Asturias, el lenguaje ofrece una serie de gradaciones (…) Baste hoy decir que la afirmación ya antigua de que el gallego llega, dentro de Asturias, hasta el río Navia, es justíssima, si bien, como es sabido, algunos fenómenos tipicamente asturianos penetran al lado Oeste de esa línea. Estas hablas de entre el Navia y el Eo fundamentalmente gallegas, pero con algunos rasgos asturianos, las designo con el nombre de gallego-asturiano (Alonso, 1945, 1972: 391)”

    Nel Navia-Eo  non habitaban, como dice equivocadamente tamén ese llibro, as tribus astures dos pésicos senón as galaicas dos albiois, egobarros e cibarcos. El  historiador e arqueólogo, natural de Albacete, José Luís Maya González, doctorado con a tese “A cultura castrexa en Asturias” (Biblioteca histórica de Asturias, 1989) dice:

    “En primer lugar los egobarros tamarine que, como indica el nombre ocupaban las orillas del Ego (Eo) os territorios da Veiga de Castropol.
Después están los Cibarcos con eje en Porcia y asentamientos nos concellos de Tapia, El Franco e poblados en El Esteiro, Tapia, A Corona de Arancedo.
Finalmente os Albiois o grupo galaico máis oriental localizado en las riberas del Navia, rio citado a mitad del S.II D.C. Por Ptolomeo bajo el nombre de Navia Albión.”
    “Os albiois ocuparían castros tan conocidos como Mohías, Coañ”   i asegura que “aunque descoñocemos se controlaban as dúas ourellas Del Río, parece posible si femos coincidir el límite histórico dos galaicos coel límite lingüístico tradicional del gallego”

    Porque está é a realidá, el llatín que trouxeron os romanos derivou núa fala gallega que chamamos gallego-asturiano.

    Estas equivocaciois era ben que quedaran  aclaradas.  Hai que educar  nel orgullo, na dignidá del idioma propio. Lo primeiro chamar as cousas por el sou nome.

    Pro xa digo, el interés deste libro é innegable.

Felices festas i bon ano novo 2018

9C8100B2-68EE-4F34-B344-FA0852FF48A0.jpeg

 

El nacemento de Boal.

(…)

Fai hoi us dous mil anos

(a mía memoria é mui flaca)

a empadronarse corrían

a Belén xente de traza.

Tamén iba San José

i a Virxen, súa esposa casta,

a cumplir con el precepto

que un rei terreno mandaba.

– ¡Que frio fai, decía tio Pepe!

¿Conto me dolen as patas!

– Pouco falta -dixo a Virxen-;

de Belén xa vexo as casas.

Acercáronse a úa porta

que dun palacio pintaba,

chamaron dando dous golpes;

nin un alma contestaba.

Asomouse a un corredor

un señor das pernas llargas:

-¿Que buscan a estas horas?

-dixo con mui mala cara-

-Buscaba casa cuberta.

-Ídevos; nun dou pousada.

Ídevos aunque morrades

de fame i frío na invernada;

casa cuberta nun dou

aos probes que nun la pagan.

Fóronse camín del monte;

os dous de frio tiritaban

i dando gracias a Dios

metéronse núa cabana.

Nel reló deron as doce,

San Xosé el llume atizaba;

entonces pariu a Virxen

a Dios entre úas pallas.

¿Como trembaba de frio

Xesucristo na cabana!

¡Ben deitou del boi i a mula

que un pouco lo calentaban!

Xesucristo foi adorado

dos pastores na cabana-

De Belén…, nun quixo a naide;

¡era xente sen entrañas!

Tampouco han querer nel cielo

a xente de malas mañas

que aos probes que llo  piden

mándalos sin dar pousada.

(…)

El Nenón.

 

El nacemento de Boal é úa tradicional representación feita na igresia con un texto atribuido a Francisco Fernández Novo, un carpinteiro chamado “El Nenón” (A Barreira, Boal 1842-1922).

Según informa el profesor Xoán Babarro González, en “Evos un amaicer mui guapo” (ISBN 978-84-8158-352-6) el nacemento era un acto que todos os vecios aguardaban i ensaiábanlo nenos i nenas que acudían al catecismo. Susina de Boal recorda a súa participación con Loli de Lala i Conchita da Paca. Tamén consta que en 1925 foi recitada por Emilio Fernández López.

El texto presenta úa escena “núa noite de xelada” na que á casa de Mingón chega Pericón da Baxada. A familia, hospitalaria, dalle de comer castañas, úas concas de caldo i “de lleite úa cazolada” . Nesa situación Pericón, agradecido por el trata que lle daban, recorda i conta a historia del nacemento de Jesus féndolles un alago aos que lo convidaban.

 

Pos eso, felices festas i bon ano novo.

Que el recordo destos textos nos faga ser máis solidarios cos que sufren. Que as festas natalegas tamén van un  pouco deso. 

     Premio del XVII Certame de Poesía “Anduriña Voandeira” … A “andulía”  engalando…dende Bilbao chegou a Roxíos.


Hoi, 17 de xuno del 2017 nun podo tar máis contento. En Barakaldo é a entrega  dos premios del XVII CERTAME DE POESÍA “ANDURIÑA VOANDEIRA ” convocado pola Irmandade de Centros Galegos en Euskadi.

El   Xurado   presidido por Pilar Rodríguez Villar, sendo secretario D. José David Fidalgo e integrado por  D. Xosé Estévez Rodríguez, catedrático da Universidá de Deusto, Dña. Ana Belén Crespo Bastos,  Profesora-Lectora da Universidá de Deusto, Bilbao e Dña. Rosalía Ferreiro García, Profesora-Lectora da Universidá del País Vasco, acordou otorgar el primeiro premio a Enrique González Álvarez, de Roxíos-Boal, Asturias, residente en Donostia e el Segundo a Júlia Martínez Feijoo, de Bueu-Pontevedra.


Ai…As anduriñas….
Andulías decimos en “gallego-asturiano”

Andulía   é úa das mias palabras preferidas… Nacín   núa  pequena aldea asturiana del concello de Boal, na comarca fronteiriza entre Asturias i Galícia que chaman Eo-Navia.

Roxíos, está nas ribeiras baxas del rio Navia, ese río que nace en Lugo, en Busnullán , alló no Cebreiro, ao norte dos Ancares, i que vei morrer al  Cantábrico, en Navia de Asturias.

As “Andulías” son como os rios, non conocen de marcos nin atrancos i traen os millores recordos que un poda desexar. É decir andulía i  véxome nel  caserio unde nacín… como si las tuvese vindo  delantre de min… engalando dun lado ao outro …aquellas llaradas de andulías, como úa rabañada de nenos rabincando, anunciando el bon tempo,  semando alegría, saludando como amuletos da búa sorte.

As andulías eran da casa….fían os nios na corte i os nosos maiores decían: – Nun  se lles pode fer mal, son páxaros sagrados.- Ferlles  mal era ferlle mal á divinidá, cualquera que ésta fose, pode que á deidá  precristiana das augas, das fontes, da fecundidá; esa deidá que se chama como el  rio, Nabia.

Sí, as andulías  pásalles como aos rios. Ben lo  dicen os versos de Celso Emilio Ferreiro:

Por enriba de tódalas fronteiras

por enriba de muros e valados

si os nosos soños son igoales 

coma un irmau che falo.

É certo que dicen que asturianos i galegos somos primos-irmaos, pero os asturianos da comarca de fala galega del Eo-Navia (Del Navia e un pouquín máis alló) somos irmaus irmaus. Nada de primos…irmaus!. E entre os irmaus non hai fronteiras nin muros nin valados.

A vosa “anduriña voandeira” vei a unde lle peta i  hoi  visitou a mía aldea de Roxíos, el meu concello de Boal, a mía Asturias de fala galaico-portuguesa.

Teño que decir que a alegría da vosa visita non pode ser máis grande.

Este premio pra min é máis importante que lo puramente persoal, porque este premio el que nos dice é que a nosa fala é grande, que el noso idioma é importante…que non nos separa del mundo, que a nosa llingua abre portas,  asegura que sigamos sendo el que fomos, el que somos, que podamos escapar da globalización que nos rouba a identidá  i que consigamos tamén seguir sendo nel futuro.

Por eso, irmaus, gracias por este premio…As mías palabras están escritas nun gallego que non é oficial en Asturias, núa variedá dialectal del gallego que non é atendida como debería pola administración que nos corresponde. A verdá  é a verdá i nun ten máis que un camín. Lo certo é que “a nosa fala” non ten a protección que sería a axeitada. Pro nun conozo millor idioma pra expresar lo que expresan os versos que vos entreguei, pra reflexionar, por suposto sobre cualquer tema, pro  especialmente tamén sobre sentimentos como a perda, a emigración, a señardá..el cariño por os seres queridos.

Hoi  úa “anduriña voandeira”bilbaina , por enriba de fronteiras, muros, normativas i legalidades, deunos un abrazo poético, un regalo máis grande que as afinidades,  un valor inda máis superior se cabe quel das amistades; Hoi  a vosa andulía  trouxo úa mensaxe de irmandade…Muitas, muitas, muitas gracias.

Donostia, 17 de xuno de 2017

Quique Roxíos.

 

IMG_4785

Amar por os dous/Amar polos dous

IMG_4574

(Salvador Sobral)

Letra da canción que ganou a edicción 2017 del Festival de Eurovisión.

Autora: Luisa Sobral.

interptretes: Salvador  Sobral e Luísa Sobral.

País: Portugal.

Idioma: Portugués

Portugal ganou Eurovisión primando lo artístico, lo musical, enseñando lo millor del sou país, algo que los representa e mostra al mundo a súa cultura. Nel Eo-Navia temos el orgullo de ter úa fala que comparte orixen coa llingua portuguesa. Algús dos primeiros escritos que os portugueses reivindican como del gallego-portugués, (a orixe del sou idioma), foron atopados nel Monasterio de Vilanova de Ozcos. Esta comarca de Asturias pode decir con orgullo que Portugal ten muito de nosoutros. E nese idioma ben guapo caben obras de arte como a canción interpretada por Salvador e Luisa Sobral. Norabúa aos dous intérpretes  i a Portugal. Aos eonaviegos  i a Asturias tamén por  lo que nos toca. Aconsello escuitar a canción lendo el poema en gallego asturiano.

Lo que dice Salvador:

“A música nun son fougos  artificiais, a música é sentimento  e ten que decir algo”

 

A canción en gallego-asturiano:

 

AMAR POR OS DOUS

Se un día alguén pergunta  por min

Dille que vivin pra  amarte.

Antes de ti, solo existín

Cansado e sen nada pra dar.

Meu ben (1) oe  (2) as mías pregarias.

Pido que regreses que me volvas a querer.

Eu sei que non se ama solín (3)

Tal vez devagando podas volver  a aprender.

Meu ben escuita as mías pregarias.

Pido que regreses que me volvas a querer.

Eu sei que non se ama solín (3)

Tal vez devagando (4) podas volver a aprender.

Se el tou corazón non quixese ceder

Non  quixese sentir a paixón, non  quixese sufrir

Sen fer planes del que virá despós 

El meu corazón pode amar por os dous. (5).

 

En portugués (Gallego-asturiano oficial en Portugal)

“AMAR PELOS DOIS” 

Se um dia alguém perguntar por mim
DIzda que vivi p’ra te amar
Antes de ti, só existi
Cansado e sem nada p’ra dar

Meu bem, ouve as minhas preces
Peço que regresses, que me voltes a querer
Eu sei que não se ama sozinho
Talves devagarinho possas voltar a aprender

Meu bem, ouve as minhas preces
Peço que regresses, que me voltes a querer
Eu sei que não se ama sozinho
Talves devagatrinho possas voltar a aprender

Se o teu coração não quiser ceder
Não sentir paixão, não quiser sofrer
Sem fazer planos do que virá depois
O meu coração pode amar pelos dois.

(1) Meu ben. Expresión de cariño. Normalmente aos fillos
(2) Verbo ouguir. Tú oes, el oe, nosoutros ouguimos… Escuitar.
(3) Devagando, sen presa, pouco a pouco, amodo.
(4) Solín, soliño, abandonado.
(5) Polos dous

IMG_4575

(Luisa Sobral)

 

A xuntanza de Roxíos en defensa del gallego-asturiano. Artículo publicado na plataforma Prolingua. (Apartado “voces”)

IMG_4564

Este artículín  foime pedido por Henrique Costas e Suso Acevedo  aos  que debo agradecerlles el sou esmolecemento porque a variante gallego-asturiana consiga a protección que merece.

Lo que na xuntanza de Roxíos se intentou empezar a erguer é algo que xa se debería ter feito dende hai muito tempo. Espero que a semente aprenda.

El 16 de abril de 2017 un grupo de personas interesadas na defensa del galego de Asturias organizamos úa reunión de reflexión nun lugar chamado Roxíos. Roxíos é úa aldea en extinción que pertence á parroquia de Boal, nas ribeiras baxas del Navia, na Asturias de fala galega. Nesta aldea está a casa unde nacín. El sou forno de pan, de centos de anos e que xa ningún  roxa, reclama deixar de ser un obxeto de museo. El sou lagar de viño, mandado fer por el meu bisavolo, limpín, restaurado e silencioso, manifesta con forza que non hai motivo pral sou abandono. El molín de maquila, no que traballou toda a vida meu padre, tuvo un percance este inverno cúa ramallúa de castañeiro que lle axenegou no louxado. Como se non lle chegase abondo con ter a presa sen augua. Esta é a situación. El caserío está invernando, esperando que se den as condiciois pra darlle un novo uso. Aguardando que cambien as circunstancias. Soña con ter úa utilidade social.
Esa é tamén a situación del galego-asturiano: el abandono. Resiste nos falantes, nas famílias, lonxe das administraciois, a pesar das escolas, coel acoso dos medios de comunicación, ausente dos documentos oficiais. Asonagado en prexuicios. El idioma está pior que el molín. Sufre agresiois cada día, as goteiras aumentan e os organismos, supostamente encargados de cuidallo, celébranlo con actos simbólicos que lo convirten en algo alleo aos que lo mantuveron dende tempos inmemoriais e son os sous depositarios.

prolinguaM

Por eso Roxíos era el millor sito unde poder xuntarse personas que tuvesen un querer común, neste caso el de defender el galego-asturiano e a cultura da comarca Navia-Eo. Úa xuntanza de esperanza tía que ferse nun espacio inda habitado, dalgún xeito, por el alma viva dos que nos predeceron, lonxe de casas de cultura centralizadora e organismos incompetentes. Fía falta un lugar ferido pra reflexionar, entre iguales, sobre lo que sucede, da situación de emerxencia, del perigo de extinción del mundo e del idioma no que nacemos e que é a nosa casa. Ese lugar, núa Comunidade Autónoma que está deixando morrer sen UVI nin tranfusiois os dous idiomas propios, el asturiano e el galego de Asturias, ese sito foi Roxíos, tía que ser Roxíos.

Poderíamos decir que lo que allí fixemos, lo que lle demos en chamar “Xuntanza en Roxíos” foi un grupo de afinidades al xeito das tertulias de anarquistas da España del siglo XIX, ou como aquellos grupos que naceron en USA no contexto da luita contra a guerra de Vietnam. Certamente éramos un grupo de afinidade, pero sen un obxetivo político no concepto que ten este término de aspirar a ocupar el goberno e sen aspirar tampouco a cambiar reivindicativamente as políticas. Aspiramos a recuperar as conciencias colectivas, a recuperar el saber do poblo. El destinatario da reflexión somos nosoutros mesmos, a xente común.

El encontro non foi casual, foi preparado, pensado, e tras el sou éxito certamente cheguei a pensar, seguro que parece esaxerado, que toda a mía vida (na defensa del galego-asturiano) fora úa preparación pra este encontro. Condo lluitei coa MDGA por el gallego de Asturias, condo rehabilitei el patrimonio etnográfico de Roxíos, a experiencia de vivir en Comunidades Autónomas con segundo idioma oficial, el traballo silencioso de manter vivos os meus ideales en blogues discretos etc… todo cobrou sentido neste encontro que ata algún considera un fito histórico cultural no Eo- Navia. Lo que en Roxíos se fexo foi deixarse levar polo corazón. A idea principal é que as cousas que un ama e que salen del alma hai que lluitar por elas como acto de creación, nunca como reacción.

Esta foi a estratexa das feministas e dos gais nos anos 90 en Inglaterra. Facer da debilide forza. A situación de emerxencia require actuarmos deste xeito. É tempo de construir. E pra construír hai que falar, acordar, pechar feridas, aprender e soñar xuntos, con libertade, dende diferentes sensibilidades.

Por eso el planteamiento foi xuntar persoas da zona Navia-Eo que tuvesen úa dedicación contrastada en defender a súa terra dende el corazón, fendo práctica diaria desa defensa, personas que non tein un poder político nin son altos cargos da Aministracion. Xente normal, que vive en primeira persona el día a día da zona Navia-Eo, a desprotección da etnografía, el esqueicemento das tradiciois, a perda del idioma, as dificultades económicas del mundo rural, a carencia de servicios, a lluita de ser emprendedores…el envellecemento, el despoblamento…

Tamén se buscou a presencia de persoas relevantes da lluita asturianista. E desas personas temos que destacacar a colaboración del poeta e narrador Xuan Bello e del experto en cultura asturiana Ignaciu Llope.

No Navia-Eo somos asturianos, e as nosas reivindicaciois non deben ser consideradas como un ataque polos nosos afís no resto del Principado. Necesitamos a súa axuda e que vexan as ventaxas comuis desta nova perspectiva.

A identidá leva as personas a fer lo que seña necesario pra ser lo que queren ser. Por eso certos sectores utilizan con acerto el tema identitario pra destruir a cultura dos secuestrados, das vítimas maltratadas por un discurso centralista unde el Estado-Patria é substituído por un paradigma de Comunidade Autónoma-Patria que non atende os “súbditos”. Se a túa cultura non coincide coel paradigma pra ser admitido no “club”, debes adaptarte ao paradigma renunciando a lo tou. Pasa na comarca Eo-Navia pero tamén  hai  que cuestionar en qué paradigma se auto-inclúen os defensores dos idiomas propios doutros territorios, incluído el resto de Asturias. Non se están conseguindo os obxetivos e el único xeito de cambiar as tornas é cambiar de camín. Por el que vamos nun chegamos a ningún sito. Hai que volver a comenzar aprendendo de lo feito, que é muito…porque sen lo feito non sería posible prantearse retomar impulso.

A “Xuntanza de Roxíos” é un intento de probar outras maneiras, encetar outro camín. Imos intentar traballar dende el corazón. Lo que se pon en cuestión é el paradigma da Asturias actual unde non cabemos todos. En Asturias naceu el asturiano pero tamén, nel sou territorio actual, aparecen algús dos primeiros escritos que existen del galego-portugués.(1) Na nosa comarca queremos sobrevivir e pensamos que luitar contra el despoblamento e a aculturización é imprescindible pra reverter a situación. Os temas que nos importan son esos, e pensamos que utilizar el idioma propio e reivindicar amablemente a cultura propia é el motor de medría económica e progreso que necesitamos.

Pra conseguir el éxito desta xuntanza, que a todos nos conmoveu, contouse coa colaboración dúa experta en desenvolvimento local e “coaching” Enedina Mallada Paniagua, que exerceu el sou traballo muitos anos no programa Leader Ozcos-Eo e ten gran experiencia en asesoramento de emprendedores.

El debate organizouse sobre a base dus puntos de reflexión:

Valoración por cada participante da situación del galego-asturiano. Puntos favorables e puntos desfavorables. Inevitablemente saliron outras cuestiois importantes.

Valorar el motivo de que, pese a existencia de muitas iniciativas na comarca, (movementos asociativos, empresas, eventos…) non se contempla el idioma propio como algo a ter en conta nesas iniciativas. Motivos desa omisión.

El conflicto con lo galego. Existe prexuicio coel compoñente galego del idioma e da cultura? É real? Por que nun se aproveitan os recursos que pode aportar Galicia.

Norma ortográfica. (2)Debería buscarse un consenso? Neste asunto comentouse tanto a decisión del Principado de escoller sempre a opción contraria á norma estándar del galego como a escasa sensibilidade da RAG coel galego máis oriental.

Conclusión de cada participante

IMG_4563.JPG

Todo el mundo interviu con libertade e respeto. Non se fexo ningún manifesto nin se creou organización algúa. Da reunión non se levantou acta pero fexo un escrito resumen un dos participantes, el poeta coañés Moisés Cima Fernández, que lo publicou no sou blogue

http://paporrubio.blogspot.com.

IMG_4567

El encontro comoveu positivamente os participantes, adquiriu inmediata relevancia nas redes sociales, chegou a muitas persoas afís da comarca Eo- Navia,  especialmente del concello de Boal. A difusión na radio escolar ProxectoNeo de Radio Burela foi todo un impacto. Lo que fixemos transcende aos que estábamos presentes.

A semente prantouse. Non sabemos se prenderá. As dificultades son abondas pero quedou claro e evidente que a sociedade del Eo-Navia é úa sociedade que evolucionou muito nestos últimos trinta anos e xa hai grupos importantes concienciados na defensa do propio. El movimento asturianista tamén ten feito muito traballo nestos anos e tamén está preparado. Os poderes aos que nos enfrentamos siguen nos sous cargos pero o poblo non necesita el permiso, el poblo é soberano. Esperemos que esta seña sólo a primeira de muitas xuntanzas de empoderamento del Eo-Navia.

 

Quique Roxíos

 

 

(1) Monasterio Vilanova de Ozcos.

(2) Este escrito sigue en gran parte as normas que encargou a MDGA a un equipo de lingüistas.

Día das Letras en gallego-asturiano.

municipios fala galega de asturias

 

El 30 de abril fun invitado por PROXECTONEO e os componentes da radio escolar del IES Perdouro, (que emite os mércores, as cinco da tarde, no díal 107.7 de radio Burela)  a participar no proxecto  Regueibertso na villa  marineira de Ondarroa, en Bizkaia. Este  proxecto  impulsa a poesia oral improvisada en verso entre a xente nova.

El reicibemento que os vascos fixeron aos alumnos gallegos foi espectacular e xuntos vinlos compartir , regueifar e bertsolariar, aprender, disfrutar.

Tuven a sorte se poder fer a llectura de dous poemas…a modo de intermediario entre Euskadi e Galicia. Aquí naide me preguntou por normativas. Pode ser que fose a primeira vez que se lleron poemas, na variante gallego-asturiana,  nel País Vasco e ese feito é un exemplo de como el noso idioma nos abre portas. As terras del Eo-Navia, e con nosoutros Asturias, pertenecemos e temos acceso a un universo cultural enorme. El mundo da cultura gallego-portuguesa. El Eo-Navia tuvo en Ondarroa gracias al gallego-asturiano.

Sólo temos que chamar a porta e abrir as ventás.

El primeiro poema que llín foi “Á nosa fala” que é un clamor de lluita pola riqueza que estase deixando perder en Asturias. A riqueza dos idiomas propios, que no caso da comarca eonaviego é úa variante del gallego que podemos chamar gallego de Asturias ou gallego-asturiano, pero que xa é tempo de ir deixando de chamarlle “fala”.   Lo fundamental  é, certamente, non perder el idioma, falallo,  pero as llinguas  minorizadas necesitan que se cumplan os artículos da Declaración Universal dos Dereitos Lingüísticos. El noso idioma en Asturias xa non solo se fala, tamén se escribe. É tempo de chamarlle por el nome que lle deron llingüistas como Dámaso Alonso e deixarse de prexuicios. Que esos  prexuicios se manteñan dende as instituciois é úa gran perda de recursos.

 

IMG_4554

(Recitado na Confraría Vella do porto pesqueiro)

Á nosa fala.
Tan esqueicéndoseme as pallabras
de non usallas, de non pensallas.
Tan esqueicéndoseme as pallabras
de non acariñallas, de non chuchallas.

Condo las necesito
intento remexer
nalgúa carpeta del disco duro del meu cerebro.
Sei que tan ei.
Sei que taban aí.

Seguramente tan enfurruñadas,
dolidas, rencorosas del sou abandono.
Ellas nunca me deixaron
por propia voluntá.

Sempre argutes pra cumprir el sou cometido.
Pero, eu castigueilas de cara á parede
cos brazos en cruz, aguantado us llibros…
nos que nin siquera aparecían.

Quique Roxíos.

 

El segundo poema titúlase “Mundo de herbas”.  As herbas nas paredes  son síntoma de desdeixo. Pero ese desdeixo, esas miseras e esqueicementos son a debilidá que nos fexo fortes, son el deserto que cruzou a nosa terra pra ser herdeira e depositária dúa riqueza que pode ser a porta dun futuro no que a comarca Eo-Navia seña un referente cultural,  un lugar de creación literaria, musical, de oferta turística de calidá. Esas herbas que inundaron as paredes tamén son a nosa melecía. Nesas herbas residen os secretos dos curandeiros, el milagre da vida.

 

IMG_4555

(Recitado   na soleira da Igrexa de Santa María)

 

Mundo de herbas

Habitei nun mundo de herbas,
nun mundo sen horizontes,
el mundo da herba nas paredes.

El imperio das herbas del aire,
el continente das herbas del mar.

Enfermei
coa herba das feridas,
herbas del cego.

Unteime
con herbas salgadas,
herbas del demo.

Cureime
con herbas das bruxas,
herbas de San Llourenzo.

Busquei
remedios nas herbas dos amores,
herbas das nubres, herbas da maldición.

Albeitrei ciridonias, rudas, herbas del cuco, herbas dos ensalmos,
herbas das xungueiras, herbas das rosas…
herbas de herbar.

Afortunado de min, habitei nun mundo de 

Quique Roxíos.

Pos eso,  sólo  temos que abrir as portas, mostrarnos tal como somos, deixar de copiar ideas urbanas,  frias e sin corazón, que non funcionan, nin pral turista visto como ingreso na caixa rexistradora. Ademáis non convén un  turismo que trae aculturización. Necesitamos que veña xente interesada na nosa diversidá, no sólo na paisaxe, tamén nas nosas costumes, idioma, lendas… temos muito que compartir. Por eso todas as iniciativas deben ter como primeiro destinatario á xente da nosa terra e ahí el idioma propio ten que tar presente. Aquí temos muitos potenciales visitantes: Haberlos hailos que si vein e  nun lles falamos en gallego-asturiano quitámoslles el millor regalo que lles podemos fer.

IMG_4556.JPG