Felices festas i bon ano novo 2018

9C8100B2-68EE-4F34-B344-FA0852FF48A0.jpeg

 

El nacemento de Boal.

(…)

Fai hoi us dous mil anos

(a mía memoria é mui flaca)

a empadronarse corrían

a Belén xente de traza.

Tamén iba San José

i a Virxen, súa esposa casta,

a cumplir con el precepto

que un rei terreno mandaba.

– ¡Que frio fai, decía tio Pepe!

¿Conto me dolen as patas!

– Pouco falta -dixo a Virxen-;

de Belén xa vexo as casas.

Acercáronse a úa porta

que dun palacio pintaba,

chamaron dando dous golpes;

nin un alma contestaba.

Asomouse a un corredor

un señor das pernas llargas:

-¿Que buscan a estas horas?

-dixo con mui mala cara-

-Buscaba casa cuberta.

-Ídevos; nun dou pousada.

Ídevos aunque morrades

de fame i frío na invernada;

casa cuberta nun dou

aos probes que nun la pagan.

Fóronse camín del monte;

os dous de frio tiritaban

i dando gracias a Dios

metéronse núa cabana.

Nel reló deron as doce,

San Xosé el llume atizaba;

entonces pariu a Virxen

a Dios entre úas pallas.

¿Como trembaba de frio

Xesucristo na cabana!

¡Ben deitou del boi i a mula

que un pouco lo calentaban!

Xesucristo foi adorado

dos pastores na cabana-

De Belén…, nun quixo a naide;

¡era xente sen entrañas!

Tampouco han querer nel cielo

a xente de malas mañas

que aos probes que llo  piden

mándalos sin dar pousada.

(…)

El Nenón.

 

El nacemento de Boal é úa tradicional representación feita na igresia con un texto atribuido a Francisco Fernández Novo, un carpinteiro chamado “El Nenón” (A Barreira, Boal 1842-1922).

Según informa el profesor Xoán Babarro González, en “Evos un amaicer mui guapo” (ISBN 978-84-8158-352-6) el nacemento era un acto que todos os vecios aguardaban i ensaiábanlo nenos i nenas que acudían al catecismo. Susina de Boal recorda a súa participación con Loli de Lala i Conchita da Paca. Tamén consta que en 1925 foi recitada por Emilio Fernández López.

El texto presenta úa escena “núa noite de xelada” na que á casa de Mingón chega Pericón da Baxada. A familia, hospitalaria, dalle de comer castañas, úas concas de caldo i “de lleite úa cazolada” . Nesa situación Pericón, agradecido por el trata que lle daban, recorda i conta a historia del nacemento de Jesus féndolles un alago aos que lo convidaban.

 

Pos eso, felices festas i bon ano novo.

Que el recordo destos textos nos faga ser máis solidarios cos que sufren. Que as festas natalegas tamén van un  pouco deso. 

Advertisements

Farruco Graña: el escritor que dá clases en Tapia de Casarego.

9AB28BA9-58DD-4E12-95E8-ACD5EF01C211

Farruco Graña naceu en Carballo, Galicia (1966). É concelleiro en Ribadeo (Galicia tamén) e profesor de Filosofía nos IES de Tapia de Casarego. (Neste caso xa Asturias).

Nel Eo-Navia temos costume de nun mirar muito que sucede ao outro lado del rio Eo, como si esa paisaxe aberta, esa llibertá que tein as auguas del mar  Cantabrico e os ventos da Bobia de circular ceibes  nun a tuvésemos os humanos. Eso é algo que non lle sucede a Farruco Graña como evidencia el libro de contos “Badaladas de Anllóns publicado el pasado mes de xuno por Edicións Embora.

Nel conto “O tren de Vilaodriz” a comunicación entre as dúas ourellas é evidente: “ Visitaban todas as feiras da contorna a unha e outra beira do Eo. De Boal a Foz e Burela, ou de Navia ata Mondoñedo e Riotorto. A don Manuel a súa experiência serviu lle para conocer mói polo muiudo ás xentes dun e outro lado.

Farruco Graña  traballa en Asturias e xa ten de sobras superadas esas miradas que nun llevan a ningún llugar. El sou aprecio e conocemento de un llado e outro é evidente. El autor de “O bosque de Nagore”  e “O soño de Xoán” presenta nos relatos de  “Badalaldas de Anllons, (un rio que desemboca el océano Atlántico)   un puñado de hestorias, case todas premiadas,   que falan da lluita das xentes por salír pralante e que valen pralló e pracó.

Por eso el autor nun se queda nas ribeiras del Anllóns, os sous relatos tamén falan de verdades que forman parte das terras del Eo-Navia, porque os sous personaxes viven as nosas vivenzas. El lector saberá atopar el que digo e descubrir esos detalles dos que falan os badallos das campás que Farruco soubo escuitar e transformar en contos.

Pode que a muitos asturianos desta comarca lles poda costar un pouco (ao empezo)  ller en galego común, ou quizáis no. Esto depende máis de predisposición que de ningúa outra cousa xa que conocemento del idioma temos. Vamos probar.

Este é el empezo del conto “A dama da Pedra Moura” :

Máxima naceu preto do petón de Calvelo, na casa do Curro. Des que era ben noviña acostumouse a ver por entre os regatos e as fontes á vella da cova de San Paio da Devesa. Os anciáns da aldea dicían que esa medio bruxa andaba roldando os lugares da contorna para enfeitizar aos mozos e levalos con ela a outro mundo. Aos pequeños avisábanos ben que era úa papanenos…” (…)

Que? Como foi a cousa? Entendemos ou nun entendemos?

É vidente que pode ser útil ter  ao pé un movil ou úa tablet coel Diccionario Galego da Real Academia  Galega  e dese xeito saber que petón é úa pena que sobresale nel mar, pode que un outeiro. Se nun lo averiguamos polo contexto, claro.

Nel relato fálase da fervenza de San Paio da Devesa. Úa fervenza de  auguas que caen a cachón, un salto de augua, úa cascada…úa seimeira… Todas estas  palabras que aparecen nel texto utilízanse nalgún sito del  Eo-Navia pra definir ese augua que se precipita por el desnivel del tarrén i amaña borbollas, espuma branca e ruxe como se fervera. Todas son palabras nosas e todas tan nel dicicionario galego xunta con outras que pode nos resulten menos conocidas.

Hai úa conexión cultural entre esas ribeiras del Anllóns e as nosas ribeiras, algo que se transmite  na forma de escribir de Farruco que caltre no noso xeito de ver el mundo. A “Pedra Moura” existe realmente. É un dolmen inmenso, un enterramento de hai máis de 4700 anos del que contan que as pedras foron acarrexadas por úa muller  desde el “petón de Calvelo”, mentras iba filando núa roca e dándolle de mamar a un cativo. A primeira parte da hestoria é exactamente a mesma cá del dolmen de Entrerrios (Concello de Eilao) , al que nosoutros chámamos “Pedra da Filadoira”.  Seguramente trátase da mesma muller pero condo chegou as ribeiras del Navia ou lle quedou  esqueicido el neno nalgúa aldea ou el pequeno  xa medrara tanto que xa nun mamaba.

Ademáis escondidos  nestos contos están as reflexiois del Farruco filósofo que nos dice i advirte han de volver os tempos nos que de novo a maneira de ser das aldeas recupere a súa importancia, porque, recorda,  agora, equivocadamente,  todo pasa pola finura dos da villas sendo como é falso  que nel  campo todo seña atraso e xente bruta.

Farruco avisa como se lle falara á madre terra: Non esqueizas os sous sons, as súas verbas. Pra ser tu mesma precisas dun punto de referencia desde el que poder evolucionar xa que  sempre teremos que volver ás orixes pra emprender de novo outra senda.

Creo que os que se decidan ller ,con paciencia e pouco a pouco os que  teñan menos hábito, van a disfrutar destos guapos relatos del vecín Farruco Graña, ese escritor que é profesor en Tapia de Casarego.

0865F05C-31D4-4A69-91C9-B6AB3250FD26

 

XXIX Semana Cultural de Santiso de Abres. 

Nas terras del Eo-Navia xa hai tempo que vein sucedendo cousas que indican que a comarca está recuperando a autoestima que  se foi  coel éxodo rural, coa emigración,  coel abandono del medio rural. A discriminación económica i social xunto coel nun ter fiunza nel propio futuro acaban creando un sentimento colectivo de derrota.  El Navia-Eo lluita por existir, lleva semando muito tempo i pode que xa se acerque el tempo de recoller, de superar el autoodio que nos descompón.

Hoi a comarca Navia-Eo ta ganando a engarradella contra el propio desánimo i volve a identificarse como colectividá que sabe que a zona merece a pena, que os recursos de que se dispón son valuosos, incluido tamén  el idioma que se fala, del que os depositarios cada vez tein máis concencia de que é un idioma como outro cualquera digno de ser cuidado i respetado.

Inda un pouco estragallados, ás veces asta pensando que se defenden intereses diferentes, en todos e cada un dos concellos eonaviegos hai personas i colectivos que están a traballar por conseguir convertir el medio rural nel que viven nun espacio atractivo i de futuro. El axudarse entre iniciativas, entre colectivos i asociaciois, entre concellos i superar demarcaciois administrativas i territoriales  é un reto a superar al que inda lle costa desaparecer. Pensar como comarca, aprender de lo que fain os vecius, axudarlles a que as súas iniciativas teñan  éxito é úa asignatura que necesita algún repaso.

Realmente hai muita xente que lleva tempo semando: A XXI Semana Cultural de Santiso,  el XIII Encontró de Portadores da Tradición Oral, a XXXIV Noite Popular de Porcía, el XVII  Rally Subida a Castrillón,   As XV Xornadas de Historia Local de Ribadeo,  é XIV Xornadas de Historia Local de Navia,  a XXXI Feira da Mel de Boal…a IV Festa Indiana de Ribadeo i a II Festa Indiana de Boal.  El motor social da comarca eonaviego rumba.

A XXIX Semana Cultural de Santiso de Abres, que se celebra del ventiún asta el ventisete de agosto na plaza de San Xuán de Santiso, desenvolve un programa que ten úa riqueza que paga a pena comentar.

El acto emblemático é a XV Malla do Trigo del día 27 de agosto ás 17.00 i el XIII Encontro de Portadores da Tradición Oral, ese mesmo dia con comida popular e música tradicional polo grupo Eco das Minas.

Mallar lo trillo, como dice el Presidente da Asociación Cultural San Tirso del Eo, Ángel Prieto Souto,  nun se fai nun cachín. El trigo hai que plántallo, cuídallo, recollelo… Vamos que hai muito traballo detrás. Así son as actividades culturales; el sou valor está en lo que enriquecen aos participantes pero detrás hai muita xeira. Ese traballo colaborativo i a satisfacción que llevan os que tein el acerto de ir a estos actos é lo que fain que con ellos a comarca medre i salga dese desánimo del que falaba al empezo. Estas propostas de ocio, de aprender, de compartir, de divertirse dun xeito constructivo son as que crean músculo social, as que reforzar os lazos e xeneran el combustible pra que el motor da comarca volva a ruxir i crean comunidá. Porque el que fai progresar é lo que se fai pral crecimento i  disfrute dos propios habitantes da zona. El resto, guste ou non, son espexismos.

El martes 22 fálase de educación, el mércores un poeta e doctor en periodismo Héctor Acebo, natural de  Santiso, explica  pra que sirve a poesía; el xoves viaxan polas “Ruta dos 2000 pasos i Vía Rexia”. El sábado presentan el poemario “Reflexos de mi alma” de Carmen Luisa González, a novela “Badaladas de Anllons” de Farruco Graña i el ensaio “Os nomes do terror” coordinado por Moncho Ermida.

El sábado 2 de setembro celébrase el Encontro Comarcal de Asociaciois del Noroccidente. Úa oportunidá pra coller alento i xuntar esforzos. Pralante vecius.

XV XORNADAS DE HISTORIA LOCAL COMARCA DEL EO. ÚA HISTORIA EN COMÚN.

A última semana de xullo celebráronse en Ribadeo as “XV Xornadas de História Local Comarca del Eo.”

Por esa circunstancia el  xoves 26 de xullo  na Casa del Mar de Ribadeo,  invitado pola Agrupación Cultural Francisco Lanza, participei xunto al poeta i xornalista de  Santiso, Héctor Acebo, nun coloquio nel que falamos sobre el idioma da nosa terra como vínculo colectivo.

Agradecer á organización el acerto desta convocatoria, en especial á presidenta da agrupación cultural, Dores F. Abel, polo sou xeito cariñoso de recibirnos i al moderador da charla, el profesor  Suso F. Acevedo, que fexo un traballo excelente garantizando a fluidez del debate i fendo posible que entre Héctor Acebo i eu houbese úa conexión que nos fexo disfrutar i sacarlle proveito al evento.

El acerto del que falo é que este acto cultural supuxo un abrazo amigo de Ribadeo cos  concellos da beira asturiana del Eo. Un abrazo sinceiro i  aberto que transformouse  na dedicación destas “XV Xornadas de história local comarca do Eo” á comarca eonaviega, xunto a  outras iniciativas  que se desenvolven nel mes de agosto, como “Poemas no balcón” i recitados que  tamén terán como protagonistas a poetas eonaviegos.

IMG-20170810-WA0005

As fronteiras administrativas i políticas crean úa división real i al tempo artificial de comunidades i poden ser muitas veces  divisiois que nun se corresponden con mundos ou culturas diferentes. El idioma, al mesmo tempo que outros élementos culturais, é algo que na comarca Eo-Navia nos xunta. Nel xeito de falar de Ribadeo terminan os plurais igual que os de Boal, decindo corazois, camiois… Tamén fain os diminutivos como nosoutros i dicen paxarios (pronunciado úa  /o/ pechada que parece paxarius) i tamén camín, foucín… Dicen chuchos (non bicos) i al monte van, como nosoutros, cúa brosa i dicen xa tá condo xa tá. Podemos comunicarnos tranquilamente nas nosas falas porque pertenecen al mesmo corpus lingüístico. Son falas galegas da mesma llingua. Manter relaciois é natural i enriquécenos a us i outros. Nun se entende que tando tan xuntos nun nos conozamos máis por culpa dúa raia que solo está nos mapas.

Nel coloquio fixemos algo de historia. Recordamos a colección diplomática del cenóbio de Vilanova de Ozcos (1) con alredor de 600 documentos dos séculos XI, XII, XIII i XIV escritos en galaico-portugués i que fain proba de que Asturias é  úa Comunidá Autónoma que debe reivindicar como idiomas propios tanto el gallego-asturiano (el galego de Asturias) como el asturiano (el astur-leonés).

Comentamos as equivocaciois que aparecen nos vocabularios, publicados en 1932 por El Centro de Estudios Históricos  i recollidos por el boalés Bernardo Acevedo y Huelves i por el franquín Marcelino Fernández y Fernández que aparecen baxo el desafortunado título de “Vocabulario del Bable de Occidente”. Nese llibro aparecen errores al identificar as tribus prerromanas que habitaban el territorio, (2) (dícese que eran pésicos, condo eran tribus galaicas de egobarros, cibarcos i albiois. Esos equívocos  al identificar el idioma como bable vein seguramente dúa percepción dende a inferioridá da nosa fala téndola de menos categoría que os falares del centro de Asturias. Eso xa nun se dá na xente nova a pouco que teña  algo de información.

IMG_4836

Ese impropio título i el resto das icorreciois son acreditadas por os propios estudos del que era naquel tempo Presidente da “Academia de la Lengua Española “, R. Menéndez Pidal (3) que de forma expresa i contundente  reconoce nos sous traballos tanto que el gallego-asturiano é úa fala gallega como atribuir esa circustancia al feito de que a zona taba habitada, condo chegaron os romanos, por as ditas tribus galaicas. Ese mesmo feito é manifestado por Dámaso Alonso (4) i outros eruditos de prestixio innegable.

A introducción dese vocabulsrio unde Pidal i Martínez cometen esas confusiois débese seguramente a un acto de amistá, xa que Marcelino Fernández estaba apunto de morrer i quería ver publicado el traballo, tal i como explica el propio Menéndez Pidal, (5) pero el resultado foi que coel desatino provocaron que traballos posteriores repetisen el mesmo fallo.

Na charla abordamos tamén a situación legal del gallego-asturiano, as medidas de normalización, a necesaria participación correcta dos medios de comunicación asturianos, a importancia, ou non, dos escritores i axentes de cultura que, as veces, son máis un atranco que un avance convertindo en cousa de poucos un patrimonio que é de todos, ou incluso  colaborando en vulgarizallo.

Héctor Acebo máis eu coincidimos en identificar como prexuício a evidente discriminación i a situación del idioma propio da nosa comarca. Os dous rechazamos a tutela da Academia da Llingua Asturiana, a única del mundo que tutela dous idiomas distintos i que, nel noso caso, está favorecendo úa degradación evidente i úa doble minorización del idioma gallego de Asturias.

Hoi a comunidá de falantes de gallego-asturiano de diecioito concellos de Asturias nun ten un representante ni úa institución propia que defenda os sous intereses nos sitos en que deberían ser defendidos, incumplíndose cartas e tratados sobre dereitos lingüísticos.

Certamente discrepamos algo respecto al organismo de tutela, pos si Héctor Acebo considera que ten que ser a Academia da Lingua Galega mediante a oficialidá del galego na zona, (seguindo os modelos del catalán das “Illes Balears” ou el euskera en Navarra) eu soi partidário da existencia dun Centro de Estudos del Gallego de Asturias, que chegue a acordos pertinentes coa Academia i el goberno gallego, (como se fai nel caso del Bierzo) que garantice os medios pra lograr que el gallego-asturiano medre, que os falantes valoren el gusto de falallo ben i non de cualquier xeito, que propicie úa normativa que repete as nosas peculiaridades sen separallo del sou corpus lingüístico, que permita acceso a estudios que faciliten as certificaciois de conocemento en igualdá de condiciois aos falantes de gallego de Galicia i que seña úa férreamenta cultural de medría económica da nosa comarca.

IMG_4805

          El acabo puxéronlo os artistas del grupo Toyemerendas que regaláronnos con  música de poemas de noso i que nos fixeron rematar el acto con ganas de que nun acabase. A  voz única de Ruth Martín, logrou convertir el encontro  nun espacio unde música, poesía i debate fundíronse mansamente.

(1) “ Y Dey nomine, amen. Cunusçuda cousa seia a quantos esta carta viren commo eu María Uicentez de Cedamona vendo a uos abbade don Guillermo de Santa María de Villa Noua d’Oscos e ao conueto desse mismo lugar quanta heredade eu aio e deuo auer en Çedamona… (…) “Feyta a carta en Gyo. Era de mil e CC anos. Reynante rey don Fernando en Castella e en Galica. Martines episcopus in Ouedo.”  (Cartulario de Vilanova de Ozcos, Venta de María Vicentez. Ano 1162)

(2) “ El bable del Centro y del Oriente de Asturias tuvo su literatura. (…) Pero la parte Occidental de la provincia, sobre todo la comarca Pésica de que nos habla Estrabón, Plinio y otros antiguos escritores ( territorio comprendido entre el Navia y el Eo) que se halla entre los 120 y 152 km. de Oviedo, sin ferrocarril, vivió siempre en el mayor aislamiento, y de ahí, y por estar cerca de Galicia, que se conserve más puro su antiguo romance, muy parececido al leonés occidental.” (Marcelino Fernández y Fernández,  Vocabulario del Bable de Occidente, 1932)

(3) “ El gallego se extiende por una faja de unos ocho kilómetros al Oriente del Navia. Probablemente por razónes históricas ta antiguas, que tendrán algo que ver con el límite de los conventus jurídicos Asturicense y Lucense; el río Navia, según Plinio, separaba a los astures pésicos de los gallegos lucenses” ( Menéndez Pidal, 1906, 31)

(4) “ El desgraciado título que al juntar los Vocabularios de Acevedo y Fernández se puso por El Centro de Estudios Históricos al libro (Vocabulario del bable de Occidente) ha hecho que varios investigadores llamen a esta hablas “bable occidental” es un nombre que no produce sino confusión con el “asturiano occidental”. Que es otra cosa distinta.” (Dámaso Alonso)

   “Estas hablas de entre el Navia y el Eo fundamentalmente gallegas, pero con algunos rasgos asturianos, las designó con el nombre de gallego-asturiano.” (Dámaso Alonso. 1945: 391)

(5) ” Mi antiguo amigo D. Marcelino Fernández, herido de mortal enfermedad, no dejaba de sentir, entre sus dolores tísicos, esa preocupación porque un trabajo suyo de mucho tiempo fuese quedar perdido.” (Menéndez Pídal. Vocabulario del Bable de Occidente, 1932)

     Premio del XVII Certame de Poesía “Anduriña Voandeira” … A “andulía”  engalando…dende Bilbao chegou a Roxíos.


Hoi, 17 de xuno del 2017 nun podo tar máis contento. En Barakaldo é a entrega  dos premios del XVII CERTAME DE POESÍA “ANDURIÑA VOANDEIRA ” convocado pola Irmandade de Centros Galegos en Euskadi.

El   Xurado   presidido por Pilar Rodríguez Villar, sendo secretario D. José David Fidalgo e integrado por  D. Xosé Estévez Rodríguez, catedrático da Universidá de Deusto, Dña. Ana Belén Crespo Bastos,  Profesora-Lectora da Universidá de Deusto, Bilbao e Dña. Rosalía Ferreiro García, Profesora-Lectora da Universidá del País Vasco, acordou otorgar el primeiro premio a Enrique González Álvarez, de Roxíos-Boal, Asturias, residente en Donostia e el Segundo a Júlia Martínez Feijoo, de Bueu-Pontevedra.


Ai…As anduriñas….
Andulías decimos en “gallego-asturiano”

Andulía   é úa das mias palabras preferidas… Nacín   núa  pequena aldea asturiana del concello de Boal, na comarca fronteiriza entre Asturias i Galícia que chaman Eo-Navia.

Roxíos, está nas ribeiras baxas del rio Navia, ese río que nace en Lugo, en Busnullán , alló no Cebreiro, ao norte dos Ancares, i que vei morrer al  Cantábrico, en Navia de Asturias.

As “Andulías” son como os rios, non conocen de marcos nin atrancos i traen os millores recordos que un poda desexar. É decir andulía i  véxome nel  caserio unde nacín… como si las tuvese vindo  delantre de min… engalando dun lado ao outro …aquellas llaradas de andulías, como úa rabañada de nenos rabincando, anunciando el bon tempo,  semando alegría, saludando como amuletos da búa sorte.

As andulías eran da casa….fían os nios na corte i os nosos maiores decían: – Nun  se lles pode fer mal, son páxaros sagrados.- Ferlles  mal era ferlle mal á divinidá, cualquera que ésta fose, pode que á deidá  precristiana das augas, das fontes, da fecundidá; esa deidá que se chama como el  rio, Nabia.

Sí, as andulías  pásalles como aos rios. Ben lo  dicen os versos de Celso Emilio Ferreiro:

Por enriba de tódalas fronteiras

por enriba de muros e valados

si os nosos soños son igoales 

coma un irmau che falo.

É certo que dicen que asturianos i galegos somos primos-irmaos, pero os asturianos da comarca de fala galega del Eo-Navia (Del Navia e un pouquín máis alló) somos irmaus irmaus. Nada de primos…irmaus!. E entre os irmaus non hai fronteiras nin muros nin valados.

A vosa “anduriña voandeira” vei a unde lle peta i  hoi  visitou a mía aldea de Roxíos, el meu concello de Boal, a mía Asturias de fala galaico-portuguesa.

Teño que decir que a alegría da vosa visita non pode ser máis grande.

Este premio pra min é máis importante que lo puramente persoal, porque este premio el que nos dice é que a nosa fala é grande, que el noso idioma é importante…que non nos separa del mundo, que a nosa llingua abre portas,  asegura que sigamos sendo el que fomos, el que somos, que podamos escapar da globalización que nos rouba a identidá  i que consigamos tamén seguir sendo nel futuro.

Por eso, irmaus, gracias por este premio…As mías palabras están escritas nun gallego que non é oficial en Asturias, núa variedá dialectal del gallego que non é atendida como debería pola administración que nos corresponde. A verdá  é a verdá i nun ten máis que un camín. Lo certo é que “a nosa fala” non ten a protección que sería a axeitada. Pro nun conozo millor idioma pra expresar lo que expresan os versos que vos entreguei, pra reflexionar, por suposto sobre cualquer tema, pro  especialmente tamén sobre sentimentos como a perda, a emigración, a señardá..el cariño por os seres queridos.

Hoi  úa “anduriña voandeira”bilbaina , por enriba de fronteiras, muros, normativas i legalidades, deunos un abrazo poético, un regalo máis grande que as afinidades,  un valor inda máis superior se cabe quel das amistades; Hoi  a vosa andulía  trouxo úa mensaxe de irmandade…Muitas, muitas, muitas gracias.

Donostia, 17 de xuno de 2017

Quique Roxíos.

 

IMG_4785

A xuntanza de Roxíos en defensa del gallego-asturiano. Artículo publicado na plataforma Prolingua. (Apartado “voces”)

IMG_4564

Este artículín  foime pedido por Henrique Costas e Suso Acevedo  aos  que debo agradecerlles el sou esmolecemento porque a variante gallego-asturiana consiga a protección que merece.

Lo que na xuntanza de Roxíos se intentou empezar a erguer é algo que xa se debería ter feito dende hai muito tempo. Espero que a semente aprenda.

El 16 de abril de 2017 un grupo de personas interesadas na defensa del galego de Asturias organizamos úa reunión de reflexión nun lugar chamado Roxíos. Roxíos é úa aldea en extinción que pertence á parroquia de Boal, nas ribeiras baxas del Navia, na Asturias de fala galega. Nesta aldea está a casa unde nacín. El sou forno de pan, de centos de anos e que xa ningún  roxa, reclama deixar de ser un obxeto de museo. El sou lagar de viño, mandado fer por el meu bisavolo, limpín, restaurado e silencioso, manifesta con forza que non hai motivo pral sou abandono. El molín de maquila, no que traballou toda a vida meu padre, tuvo un percance este inverno cúa ramallúa de castañeiro que lle axenegou no louxado. Como se non lle chegase abondo con ter a presa sen augua. Esta é a situación. El caserío está invernando, esperando que se den as condiciois pra darlle un novo uso. Aguardando que cambien as circunstancias. Soña con ter úa utilidade social.
Esa é tamén a situación del galego-asturiano: el abandono. Resiste nos falantes, nas famílias, lonxe das administraciois, a pesar das escolas, coel acoso dos medios de comunicación, ausente dos documentos oficiais. Asonagado en prexuicios. El idioma está pior que el molín. Sufre agresiois cada día, as goteiras aumentan e os organismos, supostamente encargados de cuidallo, celébranlo con actos simbólicos que lo convirten en algo alleo aos que lo mantuveron dende tempos inmemoriais e son os sous depositarios.

prolinguaM

Por eso Roxíos era el millor sito unde poder xuntarse personas que tuvesen un querer común, neste caso el de defender el galego-asturiano e a cultura da comarca Navia-Eo. Úa xuntanza de esperanza tía que ferse nun espacio inda habitado, dalgún xeito, por el alma viva dos que nos predeceron, lonxe de casas de cultura centralizadora e organismos incompetentes. Fía falta un lugar ferido pra reflexionar, entre iguales, sobre lo que sucede, da situación de emerxencia, del perigo de extinción del mundo e del idioma no que nacemos e que é a nosa casa. Ese lugar, núa Comunidade Autónoma que está deixando morrer sen UVI nin tranfusiois os dous idiomas propios, el asturiano e el galego de Asturias, ese sito foi Roxíos, tía que ser Roxíos.

Poderíamos decir que lo que allí fixemos, lo que lle demos en chamar “Xuntanza en Roxíos” foi un grupo de afinidades al xeito das tertulias de anarquistas da España del siglo XIX, ou como aquellos grupos que naceron en USA no contexto da luita contra a guerra de Vietnam. Certamente éramos un grupo de afinidade, pero sen un obxetivo político no concepto que ten este término de aspirar a ocupar el goberno e sen aspirar tampouco a cambiar reivindicativamente as políticas. Aspiramos a recuperar as conciencias colectivas, a recuperar el saber do poblo. El destinatario da reflexión somos nosoutros mesmos, a xente común.

El encontro non foi casual, foi preparado, pensado, e tras el sou éxito certamente cheguei a pensar, seguro que parece esaxerado, que toda a mía vida (na defensa del galego-asturiano) fora úa preparación pra este encontro. Condo lluitei coa MDGA por el gallego de Asturias, condo rehabilitei el patrimonio etnográfico de Roxíos, a experiencia de vivir en Comunidades Autónomas con segundo idioma oficial, el traballo silencioso de manter vivos os meus ideales en blogues discretos etc… todo cobrou sentido neste encontro que ata algún considera un fito histórico cultural no Eo- Navia. Lo que en Roxíos se fexo foi deixarse levar polo corazón. A idea principal é que as cousas que un ama e que salen del alma hai que lluitar por elas como acto de creación, nunca como reacción.

Esta foi a estratexa das feministas e dos gais nos anos 90 en Inglaterra. Facer da debilide forza. A situación de emerxencia require actuarmos deste xeito. É tempo de construir. E pra construír hai que falar, acordar, pechar feridas, aprender e soñar xuntos, con libertade, dende diferentes sensibilidades.

Por eso el planteamiento foi xuntar persoas da zona Navia-Eo que tuvesen úa dedicación contrastada en defender a súa terra dende el corazón, fendo práctica diaria desa defensa, personas que non tein un poder político nin son altos cargos da Aministracion. Xente normal, que vive en primeira persona el día a día da zona Navia-Eo, a desprotección da etnografía, el esqueicemento das tradiciois, a perda del idioma, as dificultades económicas del mundo rural, a carencia de servicios, a lluita de ser emprendedores…el envellecemento, el despoblamento…

Tamén se buscou a presencia de persoas relevantes da lluita asturianista. E desas personas temos que destacacar a colaboración del poeta e narrador Xuan Bello e del experto en cultura asturiana Ignaciu Llope.

No Navia-Eo somos asturianos, e as nosas reivindicaciois non deben ser consideradas como un ataque polos nosos afís no resto del Principado. Necesitamos a súa axuda e que vexan as ventaxas comuis desta nova perspectiva.

A identidá leva as personas a fer lo que seña necesario pra ser lo que queren ser. Por eso certos sectores utilizan con acerto el tema identitario pra destruir a cultura dos secuestrados, das vítimas maltratadas por un discurso centralista unde el Estado-Patria é substituído por un paradigma de Comunidade Autónoma-Patria que non atende os “súbditos”. Se a túa cultura non coincide coel paradigma pra ser admitido no “club”, debes adaptarte ao paradigma renunciando a lo tou. Pasa na comarca Eo-Navia pero tamén  hai  que cuestionar en qué paradigma se auto-inclúen os defensores dos idiomas propios doutros territorios, incluído el resto de Asturias. Non se están conseguindo os obxetivos e el único xeito de cambiar as tornas é cambiar de camín. Por el que vamos nun chegamos a ningún sito. Hai que volver a comenzar aprendendo de lo feito, que é muito…porque sen lo feito non sería posible prantearse retomar impulso.

A “Xuntanza de Roxíos” é un intento de probar outras maneiras, encetar outro camín. Imos intentar traballar dende el corazón. Lo que se pon en cuestión é el paradigma da Asturias actual unde non cabemos todos. En Asturias naceu el asturiano pero tamén, nel sou territorio actual, aparecen algús dos primeiros escritos que existen del galego-portugués.(1) Na nosa comarca queremos sobrevivir e pensamos que luitar contra el despoblamento e a aculturización é imprescindible pra reverter a situación. Os temas que nos importan son esos, e pensamos que utilizar el idioma propio e reivindicar amablemente a cultura propia é el motor de medría económica e progreso que necesitamos.

Pra conseguir el éxito desta xuntanza, que a todos nos conmoveu, contouse coa colaboración dúa experta en desenvolvimento local e “coaching” Enedina Mallada Paniagua, que exerceu el sou traballo muitos anos no programa Leader Ozcos-Eo e ten gran experiencia en asesoramento de emprendedores.

El debate organizouse sobre a base dus puntos de reflexión:

Valoración por cada participante da situación del galego-asturiano. Puntos favorables e puntos desfavorables. Inevitablemente saliron outras cuestiois importantes.

Valorar el motivo de que, pese a existencia de muitas iniciativas na comarca, (movementos asociativos, empresas, eventos…) non se contempla el idioma propio como algo a ter en conta nesas iniciativas. Motivos desa omisión.

El conflicto con lo galego. Existe prexuicio coel compoñente galego del idioma e da cultura? É real? Por que nun se aproveitan os recursos que pode aportar Galicia.

Norma ortográfica. (2)Debería buscarse un consenso? Neste asunto comentouse tanto a decisión del Principado de escoller sempre a opción contraria á norma estándar del galego como a escasa sensibilidade da RAG coel galego máis oriental.

Conclusión de cada participante

IMG_4563.JPG

Todo el mundo interviu con libertade e respeto. Non se fexo ningún manifesto nin se creou organización algúa. Da reunión non se levantou acta pero fexo un escrito resumen un dos participantes, el poeta coañés Moisés Cima Fernández, que lo publicou no sou blogue

http://paporrubio.blogspot.com.

IMG_4567

El encontro comoveu positivamente os participantes, adquiriu inmediata relevancia nas redes sociales, chegou a muitas persoas afís da comarca Eo- Navia,  especialmente del concello de Boal. A difusión na radio escolar ProxectoNeo de Radio Burela foi todo un impacto. Lo que fixemos transcende aos que estábamos presentes.

A semente prantouse. Non sabemos se prenderá. As dificultades son abondas pero quedou claro e evidente que a sociedade del Eo-Navia é úa sociedade que evolucionou muito nestos últimos trinta anos e xa hai grupos importantes concienciados na defensa do propio. El movimento asturianista tamén ten feito muito traballo nestos anos e tamén está preparado. Os poderes aos que nos enfrentamos siguen nos sous cargos pero o poblo non necesita el permiso, el poblo é soberano. Esperemos que esta seña sólo a primeira de muitas xuntanzas de empoderamento del Eo-Navia.

 

Quique Roxíos

 

 

(1) Monasterio Vilanova de Ozcos.

(2) Este escrito sigue en gran parte as normas que encargou a MDGA a un equipo de lingüistas.

Vivir sin patria que atenda lo tou

img_4424

Hai pouco pedíronme da revista Sermos Galiza que escribise algo sobre ser asturiano de fala galega. Llevo anos fendo este blogue dende el que defendo a cultura da nosa comarca (Navia-Eo). Tamén  xestiono el dominio http://gallego-asturiano.com e nestos anos teño  feitas algúas cooperaciois poéticas en distintos ámbitos. Sólo fago úa  llaboría de resistencia ou supervivenza. Vivo llonxe da mía terra e pouco  máis sei ou podo fer.

El contexto nel que escribo é el de ser testigo del despoblamento e decadencia das terras Navia-Eo. Abandono del territorio, del idioma propio, del patrimonio etnográfico, del patrimonio inmaterial…e  tamén del material… Dous exemplos:

1) Eilao (capital) carece de cobertura de telefonía móvil e  de internet. Nun se pode chamar coel smartphone nin  mandar un SMS, un wasap ou un correo; Imposible consultar  úa web, fer xestiois por internet. Qué empresa pode  mestos tempos funcionar  e ser competitiva localizándose en Eilao sin ter conexión á rede. Nel  siglo XXI esta situación é como tar sen luz eléctrica nos años setenta. Non hai que esqueicer que tamos falando da capital dun concello e que é un asunto que ten solución técnica. Cómo se pode permitir? Cómo poden as autoridades asturianas decir que fain algo ou nada por el mundo rural condo tein a capital dun concello abandonado deste xeito?  De qué categoría son os asturianos de Eilao?

2) Núa capilla, tamén  da zona,  desfixeron el retablo en vez de restáurallo. Cómo pode ocurrir tal cousa? Acaso nun tan inventariados estos  elementos? Os vecius nun tein culpa, ellos fain lo que poden e cuidan al sou modo. Pero é úa proba del abandono que digo. Aldeas enteras ven como desaparece un patrimonio que en Asturias é irrepetible e ata pintoresco. El sou valor incalculable pérdese  sen remedio.

img_4369

A situación e  así. Sólo a sociedá civil, el movimento asociativo e el traballo de autoridades locales rebaxa un pouco el impacto deste desasestimento.

Por eso,  así todo, inda hai esperanza. Creo que ese auto-odio colectivo (proceso de identificación cos grupos dominantes propio de contextos de conflicto cultural) de toda Asturias e da zona Navia-Eo en particular, ese mal que desfaragulla as nosas potencialidades, e que fai que nosoutros mesmos actuemos de forma contraria  aos nosos propios intereses, ese auto-odio, digo, que nos lleva a  ver na fala  e na diversidá cultural un elemento que nos discrimina en vez de algo que nos enriquece, ese auto-rechazo vei menguando.

Nel Navia-Eo sufrimos, sen darnos conta, un  complexo, (a ver se van pensar  que nun somos asturianos, antias que eso renegamos de lo noso); un prexuício (resulta que somos bilingües i queremos deixar de sello renunciando a  esa ventaxa, procurando  que os nenos nun lo sean, como si el saber ocupase  lugar); úa negación de lo evidente, (Si lo que falo é úa variante del gallego non hai nada de qué avergonzarse, ou si); un error de concepto (pensar que non é cultura).

Pero esas creencias van afroxando e medra el sentimento de ser propietarios dúa cultura e de pertenecer a un mundo que é valioso. Tamos  empezando a curarnos  del estigma. Cada día hai máis xente que defende orgullosa a súa cultura e “pasa” da opinión dos que ignoran ou siguen decindo “Esto acabouse”, “Aquí nun hai nada que fer”, “Nun sei porque lles gusta esto aos turistas se aqui nun hai nada que ver”, “Nun sabemos falar”…etc.

El máximo exponente dúa cultura é el idioma, reflexa lo que fomos e lo que inda somos, expresa el  noso xeito de tar nel mundo, permítenos aportar, coa nosa diferencia,  úa riqueza que sólo os portadores podemos preservar. Gústanos a nosa fala, ademáis al cuídalla, querella, falalla, compartilla, enseñalla  demostramos  que somos capaces de superar as dificultades, resistir, prosperar. Se perdemos a nosa identidá deixamos de existir como comunidá  confundidos nun mundo global nel que nun seremos naide.

Hai que  ter  confianza, el futuro é noso. Nun vamos a desaparecer. Temos que deixar en herencia algo máis de los que nos deixaron, nunca menos.

Este é el contexto e por eso escribin lo que escribin. Reivindico el dereito a ser tratados como lo que somos asturianos de primeira con plenos dereitos sen renunciar a  nosa cultura. Sen renunciar tampouco a relacionarnos cos vecius que comparten cultura gallego-portuguesa. Xa somos adultos.

Esto é lo que publiquei en  Sermos Galiza:

Eo-Navia. Vivir sin patria que atenda lo tou

    Nacín, alló por el ano 1964, núa pequena aldea del concello de Boal chamada Roxíos, nas ribeiras del Navia.
Fun  á escola rural unitária de Prelo, onde nos educaron en que falar el noso idioma era falar mal. Si non me equivoco, nel ano 1973 fixeron a concentración escolar á capital del concello e máis de lo mesmo. Xa que nun deixaban que falásemos gallego-asturiano, un día deume por falar castellán nel recreo. Úa nena de Rozadas, que debía tar chía, díxome: -¡Xa bastou! ¡Fala ben!. Quedoume acordanza daquel instante. Prohibían sí, pero inda era el noso idioma.
Úa cousa é evidente, nese gallego de Asturias aprendín os valores máis importantes, os que me inculcaron meus padres. Inculcáronme tamén ser tan asturianos como el resto de asturianos (en igualdá de condiciois) e que pertenecíamos a úa Asturias lluitadora e reivindicativa. A transición e el proceso autonómico nada cambiou en tema de dereitos llingüísticos.
En 1984 fun estudiar Dereito a Oviedo. Eu naquellas pensaba que falaba bable occidental e nel Estatuto de Autonomía del Principado nin se fixera mención al gallego de Asturias. Na Universidá fixen amigos asturianistas que tampouco sabían que existía el gallego en Asturias e empecei a reivindicar a mía fala escribindo colaboraciois en prensa.       
            Entrei en contacto coa xente -coa que llougo fundaríamos a Mesa prá Defensa del Galego de Asturias, a MDGA-, e así entereime de que el meu idioma era úa variante del gallego. Empecei a entender.

    A MDGA foi transcendental prá nosa cultura: as revista A Freita, O Espello, Britonia, as primeiras Normas Ortográficas e Morfolóxicas del Galego de Asturias etc. Provocamos úa crisis institucional nas administraciois autonómicas asturiana e galega. Era el único xeito de ferse valer.
Despós de muitas liortas conseguiuse que a “Lei 1/1998, de 23 de marzo de Uso y Promoción del asturiano” reconoce que existía en Asturias el “gallego-asturiano” e que debería ter a “mesma protección que el bable mediante regulación especial”.
El Principado fexo esa “concesión” peró despós deulle as competencias sobre este gallego á Academia de la Llingua Asturiana (ALLA). Empezaba a vulnerarse el espíritu da “regulación especial” prevista na Lei 1/1998, pois úa Academia asumía competencias sobre úa fala que pertenece al sistema doutro idioma e aprobaba úas normas pra esa fala collendo cada vez máis prerrogativas: ten úa Secretaría Llingüística del Navia-Eo, edita úa revista, otorga diplomas, organiza cursos de gallego-asturiano en Cangas de Narcea (!), impón úa normativa asturianista aos autores i mestres da comarca e dice que el que falamos nun é gallego. Un despropósito. De feito hai en Asturias úa oficialidá non oficial que dice que se a gaita que tocas asemella gallega hai que cambialla.
Os máximos responsables encargados de cuidar el gallego-asturiano defenden primeiro lo sou e non lo noso e llevan máis de trinta anos cúa política de exterminio cultural e lingüístico das terras Navia-Eo, vetando aos que pensamos diferente. El idioma nun ta nas escolas, nun hai libros de texto, nun ta nel sistema sanitario, nun aparece na documentación oficial, nin na televisión pública, guárdanlo núa revista que publican úa vez al ano e que esconden nas bibliotecas. Tan procurando que a nosa fala sea cousa de poetas e filólogos. Tan roubándonos a llingua.
A mía patria sigue sendo esa comarca de llouxados mouros unde nacín, porque Asturias nun é (desgraciadamente) tal patria, nun lo é porque nun respeta a nosa cultura. Non nos atende nin nos quere atender.
A miúdo na mía vida diaria, en Donostia, daquén me dice, al ouguir el me acento: –¡Eres gallego!- Eu explico. –Soi asturiano, dúa comarca na que falamos úa variedá del gallego”. Dígolo cun inmenso orgullo. El que me pregunta ten razón, ese é el meu acento, el gallego, como gallega é a mía fala. A Asturias poderosa á que muitos aspiramos ten dous idiomas propios. A Asturias que queren os actuales gobernantes de Oviedo non é a mesma que necesitamos os habitantes da terra Eo-Navia.
A historia nun ta escrita. Hai xente nova e competente que pode que nalgún momento decida recuperar lo que é de todos. El tempo deste xeito socio-cultural-político-posfascista de ver Asturias e España pode estar chegando al sou fin pero nun lo ven vir. El tempo dos que reivindicamos os nosos dereitos culturales, el momento dun Eo-Navia orgulloso, xa ta chamando á porta…

    Quique Roxíos. Donostia, febreiro 2016.