Primeiro Disco-Libro en gallego-asturiano : A Comuna del Barruzo.

 

61A6AB72-F382-45BD-B99D-AB81D4F74A09

 

Editado por aCentral Folque, (Colección Tinta Imaxinaria) coa Producción Executiva de Mialma Produciois, baxo a Dirección Artística de Ugía Pedreira, a Produción Musical del bretón eonaviego Pierrot Rougier, as Ilustraciois de Mónica Justo i a Maquetación de Ricardo Cabanelas/ Reviravolta Design, sale á luz úa obra musical, literaria i educativa que el gallego asturiano vía necesitando: A Comuna del Barruzo. Un disco-libro ideal para nenos i nenas pero tamén pra adultos, por el gusto i calidá coel que tá feito.

1B59B4F0-A68A-468D-AACD-CD0D6376B68D.jpeg

Letras de Ugía Pedreira, Arturo Álvarez, Belén Rico, Nicolás Kervazo, Inés Pérez, Héctor Acebo, Mercé de Rande, Quique Roxíos e Pierrot Rougier que deixan asomar ás diversas variantes dentro del gallego asturiano. A voz dos poetas da terra ten úa presenza incuestionable.

Neste disco-libro aparecen diferentes sensibilidades existentes nel xeito de escribir el gallego asturiano contando coa colaboración dos propios autores dos poemas e de Miguel R. Monteavaro, Charo López e José Antonio Pasarón.

Producto feito nas terras eonaviegas, a grabación i mezclas foron feitas nel Faio Estudios Serantes por Pierrot Rougier. A masterización féxola Arturo Vaquero nos Abrigueiro Estudios.

Un traballo musical extraordinario unde Ugía PedreiraPierrot Rougier  fain un disco que a artista chega calificar como un dos sous millores discos. A voz i as panderetas de Ugìa, úa infinidá de instrumentos tocados por Pierrot son acompañados polo violonchelo de Rosa Cedrón, el violín de Quim Farinha, el acordeón de Abel Pereza, el órgano Hammond de Nicolás Kervazo, a batería de Guenolé Kervazo, el Sitar de Chus Dìaz, a voz recitada de Marina Oureal, as voces de Lua Avel e Vega Pérez. Úa obra excepcional.

Mónica Justo recrea us personaxes intrépidos, imaxinativos i atractivos que acompañan e fain medrar cada tema: A nena pisquela, a isla dos ventos, Natura, el ser das herbas, a Toba, Irmá Florita, Gargayu, el dicotín, os encantos… Todos dan cabida á fortaleza i aos valores dese barruzo del Eo-Navia.

El Disco-Libro conta coel patrocinio del Concello de A Veiga, de AMESA de Normalización Lingüística do Galego i da Secretaría Lingüística del Navia-Eo. Seguramente úa das primeiras ocasiois que se colabora desde as dúas beiras del Eo, algo normal, necesario e porfín feito realidá.

Presentado nel importante foro cultural de Culturgal 2018 (Pontevedra), nel Concello de A Veiga i con un dos temas tocados en directo na Televisión del Principado (TPA) este é un documento sonoro, plástico e literario que merece a pena conseguir.

Ver vídeo da actuación na TPA (Pincha aquí)

73E6D764-8642-417E-B550-4171F7484EC3

 

Advertisements

Penedo dos difuntos.-

Vamos ir al concello de Eilao, nas ribeiras baxas del Navia, por as terras asturianas del Eo-Navia. Queremos presentar úa ruta que nace da iniciativa civil, sin axudas institucionais i que inda nun tá claro como se vei chamar: Penedo dos difuntos, Camín Sacramental ou Camín Real de El Llombatín a Bullaso son algús dos nomes propostos.

Trátase del sendeiro que iba del Llombatín a Bullaso antes de que construisen a carretera i que coel paso dos anos acabou pechando por falta de uso. Hoi é úa ruta agradable, guapísima, cuidada, fácil de fer i que transmite paz i sosego. El motivo de chamarlle Penedo dos difuntos explicarémoslo un pouco máis pralante.

Desde a villa de Navia subimos seguindo el curso del río Navia (Río Grande decían os de antes) por a carretera As 12. Pasamos a villa de Boal i seguimos hasta el embalse de Doiras. Aquí abandonamos a As 12, cruzamos a presa de Doiras, pasamos de llargo el desvio de Silvón i a ponte de río “Ciyuao” (Neste lugar hai molíos de augua) i chegamos á salida que pon Llombatín. Estas dúas primeiras casas que atopamos son el lugar de El Poceiro. Baxamos collendo esta salida i deixamos el vehículo na entrada da aldea, unde tá a parada de bus escolar.

Empezamos a ruta nel nucleo rural del Llombatín, (tamos a pouco máis de 13 km das capitais dos concellos de Eilao e Boal). Esta aldea ten cinco vivendas, pertenece a parroquia de Bullaso (xunto coas aldeas de A Baboreira, Bullaso, Villar de Bullaso, Bustello, Llanteiro i el lugar de El  Poceiro).

Nas edificaciois poden verse elementos interesantes propios da arquitectura popular (soleiras, cargadeiros, crumes, llouxados, etc). Hai varios cabazos, tamén se conservan fornos de lleña en perfecto estado de funcionamento i un vecín enséñanos un llagar.

Despós de cruzar a aldea del Llombatín seguimos dirección Bullaso. Este sendeiro é parte da ruta Gran Senda del Navia (en estudio) i na maior parte del tempo vamos ir acompañados por úas vistas preciosas del embalse de Doiras.

Empezamos el camín atopando un feixe de cepas de uvas brancas del país de sabor dulce i afrutado. Está claro que tamos en terra de viño. As uvas sábennos á gloria.

Al acabo desta primeira recta vemos a Fonte del Marcello (Marcello é como  se chama este conxunto de prados). É úa fonte de calendas de xeito que os vecíos organizan desde tempo inmemorial el reparto da agua pra regar. Cada vecín sabe perfectamente que días pode dispuer da augua. E fácil imaxinar un grupo de mullerías llavando a roupa neste llavadeiro mentras barullaban ou cantaban.

Nesta zona había varias viñas quedando como vestixio evidente úa cuba aberta por a cabeza dentro del recinto da fonte. Nesa cuba guardábase el sulfato previa elaboración dun xeito artesanal. Primeiramente sumerxían en augua un saquín de pedra de sulfato pra que se fose disolvendo i collendo el color característico. Al outro día disolvíase tamén úa pedra de cal i bótase na cuba colada (pra que nun tuvese tropezos que tupisen a máquina de sulfatar i pra que se mezclase todo). A función da cal é pegarse nas follas das cepas, como se fose pintura, de xeito que el sulfato tamén quedase impregnado nas follas.

Esta cuba lleva aquí máis de trinta anos, como pedindo a gritos silenciosos que se recupere a cultura del viño tán importante nestas ribeiras del Navia durante centos de anos. Aquí cerca Folgueirou é el sito que millor conserva a tradición.

Subimos úa pequena costía hasta chegar á zona que chaman As Rondas. Aquí na parte debaxo del camín tá el caserio da Chousa Vella (deshabitado tamén hai us trinta anos) que contaba de cabazo, pozo de augua pra recoller as goteiras i bodega. A prensa que tían nel sou llagar era el modelo vertical circular.

Os eiros de As Rondas, separados por paredes de pedra, taban antiguamente cultivados de meiz, centén, trigo… Aquí inda resiste a que chaman Viña de Pena Na zona máis alta atopamos señalizaciois feitas por a Asociación Pico del Castro que é quen tomou a iniciativa de amañar esta ruta. Úa cruz indica por unde non ir. Úa flecha el camín a seguir.

Chegamos al punto máis alto deste tramo, el Llombo Armada,. Os amigos da Asociación Pico Castro fixeron aquí un pequeno mirador desde el que vemos en frente a aldea de Xío. Debaxo desa aldea, al outro llado del embalse, hai úa especie de península de inmensas penas que se chama Tiracais. Na ribeira dacó, debaxo del Llombatín, hai outra punta pedregosa que se chama Costabarca. (Algús informantes dicen que ouguiron que nalgún tempo houbo un embarcadeiro).

A casa de Xío máis próxima al embalse é a Casa da Llomba, é úa casúa palaciana unde na época medieval estuvo a sede dun Priorato del Convento de Vilanova de Ozcos. Deste lugar de Xío era úa muller que se chamaba María Uicentez que nel ano 1169 fexo a primeira venta de terras á abadía. El documento desa compraventa forma parte da valiosa colección Diplomática del Monasterio i está escrito en galaico-portugués, el idioma medieval del que nacen el portugués i el gallego que, deste xeito, quedou documentado como idioma propio da comarca.

El monte puntiagudo de color oscuro que corona el punto máis alto encima da aldea de Xío é Pico El Abredo ou Pico Grande. El máis pequeno que tá debaxo del anterior é Pico Meixois.

Seguimos as señalizaciois que nos llevan a úa zona de monte i un camín entre paredes de pizarra. É úa das partes máis bonitas del recorrido. Antiguamente en partes deste recorrido había tanta augua nalgúa época del ano que das paredes salían centos de chorros tando el camín todo enaguado. Os nenos pequenos que iban á escola tían que pasar por encima das paredes pos el camín parecía un rigueiro.

Cruzamos a Rigueira del Villar. Aquí había úa ponte de pilares de pedra i superficie de llouxúas que abasou núa arroiada i que os vecíos queren reconstruir.

Empeza outra subida i as bidureiras, carballos, avellaneiras, castañeiros, toxos i uzes mourales i gancellas revelleiras van dando paso a algún pino i a eucaliptos. Os vecíos falan da Fontiquía i da posibilidá de que estos árboles productores de celulosa a houbesen secado, cousa que non é segura. Haberá que vir nel inverno.

Seguimos andando. Si miramos pral outra llado del embalse podemos observar que vamos deixamos mui atrás a aldea de Cedemonio unde vemos tamén claramente el perfil del Pico del Cuco nel que se sitúa A Cova del Demo na que se conservan importantes pinturas rupestres da edá del Bronce, -segundo milenio a. de C. –

El Pico del Cuco parece cuidar a aldea desde lo alto. Na distancia, máis palló da presa de Viesgo, distinguimos el lindo i presumido Doiras.

Continuamos ascendendo i chegamos a un llugar máxico, escondido entre árbores i desde el que se avista imponente el embalse. Tamos delantre del Penedo dos Difuntos. Condo se trían en procesión os féretros dos difuntos del Llombatín camín del cementerio de Bullaso a comitiva fía aquí un descanso pousando a caxa del fallecido/a neste penedo. Supoño que as llágrimas que aquí foron derramadas son a semente da belleza deste lugar.

Seguimos. Si vamos atentos veremos pequenos detalles preciosos. Os banzos de llouxa chantados na beira del camín, as marcas das rodadas dos carros nas penas del tarrén, úa pena cun furaco extraño con forma de garfella que condo chove énchese de augua, erizos de castañas, bellotas nel tarrén que pisamos, etc. Tamén sentiremos a serenidá que nos trasmite todo lo que nos rodea.

Este camín era nos anos 60 un fervedeiro de xente. A pequeña llarada de nenos que iba á escola atopaba homes i mulleres andando, xente a caballo, algún carro… Saludos constantes, bromas, alegría…

Salimos á úa zona aberta que chaman Pena Bruite, seguramente porque sería lugar de parada destas inmensas aves. A ladeira tá chía de penas de formas diversas e imaxinativas. En frente vemos a desembocadura del Río Cachafol nel Navia. Expectacular este lugar.

Un pouco máis pralante atoparemos úa construcción robusta de pedra, madera i llouxa, pero desgraciadamente caída; era úa bodega dúa familia de Bullaso. Dicen que el llouxado taba chen de miles de pedrías que os nenos foran tirando cada vez que pasaban por aquí.

Al pouco avistamos a aldea de Bullaso. Hai aquí un llugar unde coincidían ou se despedían os nenos que iban ou volvían da escola, os del Llombatín cos del Villar de Bullaso. Os nenos/as tían un xogo que lle chamaba A Churra. Era úa versión consistente en que corrían us detrás doutros asta conseguir dar un manotazo i decir “Churra tu” ou “Quédaste coa churra”.

Disfrutamos vindo a paisaxe de Bullaso. Encima temos os picos de Aguileira, Pico Castro i, xa llonxe, Pico Bustello. Nas estribaciois deste último consérvase un dos últimos foxos de llobos da comarca que a xente desta zona tamén quere destapar da pupia bouza que lo esconde, el Foxo de Llobos de Bustello.

Entramos en Bullaso. É úa aldea preciosa de úas 15 casas. Hoi celebran el Rosario. Esta festa celébrase na zona dun xeito que parece úa especie de procesión da santa. El primeiro domingo de outubro en Doiras, el segundo domingo en Bullaso i el terceiro domingo en Santo Emiliao (Pola de Allande)

Bullaso ten dúas virxes, a del Rosario (que este año festexan un sábado) i a de Asunción de María del 15 de agosto. Os antiguos dicen que mui milagreiras i contan historias dos muitos romeiros que vían. El templo é precioso destacando os altares i os santos que por a súa belleza i orixinalidá. Tamén ten pila bautismal i el “Epitafio de Santa María de Bullaso“.

Explico. Nesta capilla consérvase, empotrada nun dos muros, úa estela funeraria discoidal cun epitafio que ten úa inscripcón que traducida del latín sería “Martín i Ella callan en el Señor II de las nonas de diciembre, en Xío. Era MCI” (4 de decembro del ano 1063). ¿Quén serían Martín i Ella? ¿Que pasou pra que morresen xuntos? Nunca se averiguará.

É el única estela discoidal funeraria altomedieval de Asturias, sendo abundantes en Cantabria, Vizkaia ou Araba (Álava), En todo caso 200 km. en línea recta entre as pezas cántabras i este primeiro exemplar en tarrén asturiano. Os expertos indican que ten muitas cousas que fain desta estela un elemento único.

El baile del Rosario faise nel claustro da capilla polo que ten un encanto especial i a ventaxa de que al tar abeiro nun hai inclemencia climatolóxica que a impida. El baile tá asegurado.

A ruta nun puido acabar millor; úa ceveza, parola con amigos i vecíos i algo de música movendo el esqueleto. Teremos que repetir.

CONTOS POPULARES PORTUGUESES

06084054-5E5B-48F8-B7BE-65EB56496E6E

Condo visito algún llugar como turista gusto de perderme por calellas, corredoiros, camíos, bares ou tendas algo apartadas. Aspiro atopar sorpresas, a autencidá non preparada pra ser entregada aos viaxeiros ordenados e planificadores.

Nesta ocasión os que fixeron a viaxe foron  os meus cuñados José i Ángel Gallego. Foron a Portugal e encargueilles úa sorpresa con feitura de llibro (interesado por el portugués que como todo el mundo sabe é a versión internacional del gallego-asturiano).

Trouxéronme úa xoia, un tesoiro. Un libro da “Colecçao Cultura é Recreio” coel título   “CONTOS POPULARES PORTUGUESES” Lisboa 1955. Publicado por úa institución que se chama Fundaçao Nacional para a Alegría no Traballo. Gabinete de Etnografía.

A selección i el prefacio é del Profesor Doutor M. Viegas Guerreiro (Querença-Loulé 1912). Úa institución en Portugal que entre muitísimas virtudes ten a de úa querencia especial, un amor grande por  a “Literatura Popular”.  Foi recolector  sen cansancio i enriqueceu, coas versiois que recolleu por todo Portugal (Tamén  nel Brasil) volumes como os del  Romanceiro Popular Português, de Maria Aliete Galhoz, de 1987 e 1988, ou esta  antoloxía “Contos Populares Portugueses, de 1956”.  Nel país vecín  consideran dúas obras súas como indispensables  na  iniciación neste campo: Guia de Recolha da Literatura Popular, de 1976 (2ª. ed., 1982) e, sobretodo,  História da Literatura Popular Portuguesa, de 1978.

C2D0E695-55DD-4BB9-A525-3664CC9989C0.jpeg

El libro nese prefacio  fala dos contos populares i da súa orixe. Tamén en concreto sobre os contos portugueses. Esta presentación tá  firmada  por Manuel Viegas Guerreiro en Lisboa, en abril de 1955.

Os contos i el costume de contallos ascende a tempos mui remotos. Xa os “egípcios” os contaban -dícenos el profesor- nos séculos XIII ou XIV a. C.. Dos contos temos noticia na cultura grega nel Libro II da República de Platón. (“Non sabes que lo primeiro que se fai cos nenos é contarlles fábula”? -dice el filósofo- Del mesmo xeito os romanos deixaron tamén referencias.

Pero a importancia deste xenero lliterario foi apercibida e posta en valor polos “Irmāos Grimm” e deste xeito descubriuse algo sorprendente: “os contos repítense con simples modificaciois de pouca importancia ou sen ningúa en outros paises, vecíos ou distantes, con a mesma ou diferente língua, de raza igual ou diversa”.

Hai teorías como a orixe común nel tronco indo-europeo das etnias que os relatan. Outra teoría busca a orixen nos contos populares da India, como verdadeiro berzo dos contos sendo árabes, mongóis, xudeos… os pobos transmisores, sobretodo por escrito.

Outros plantexaments parten da premisa de que non é  exclusiva de ningún  pobo a capacidá de creación lliteraria de xeito que foron inventados en épocas diferentes por pobos diversos.

El que si é definitivo é el valor dos contos, como fonte de divertimento e como educación moralizadora, na escola e fora della.

Os máis pequenos/as aprenden del  mundo. Conocen sen necesidá de vellos historias de  soldados, principes, zapateiros, tollos, médicos, curas, conselleiros… Saben da riqueza e da probeza. Condenan a crueldá, a hipocresía, a ambición desmedida, a mentira. Aprenden a humildá, el valor da amistá, da palabra dada, el amor, el talento… porque nos contos tá toda a   psicoloxía humana. Son cultura.

Cos contos, enseña  M. Viegas Guerreiro, aumentan as capacidades dos nenos/as, a creatividá, a memoria, a intelixencia. Tamén son instrumento fundamental no aprendizaxe del idioma materno e del querer futuro por a llectura i a lliteratura. M. Viegas Guerreiro dícenos que os contos populares instruen, educan e diverten. Que son obras de arte.

Neste mundo gobalizador  tá  en peligro de desaparecer algo de tanto valor como os contos.

Vamos  ller un dos  contos deste fermoso llibro:

Axuda de lectura + anotaciois:

lh =ll: disse-lhe = díxolle.

nh=ñ: farinha = fariña

j=x: ajudar =axudar

O rabo de gato

Era de uma vez um gato que foi ao barbeiro para que lle fizesse a barba. O barbeiro disse ao gato:

– Se tu tivesses o rabo mais curto, ficarías muito mais bonito.

Disse-lhe o gato:

– Pois  corta-lhe um bocado.

Cortou o barbeiro o rabo do gato e ele foi-se embora (*); mas no meio do caminho disse para consigo: “E o barbeiro que me ficou (**) com o meu rabo! Deixa-me ir pedir-lho”.

Foi ter (***)com o barbeiro e disse-lhe:

– Da-me o meu rabo, se nāo desse o rabo furto-te uma navalha.

Como o barbeiro lhe nāo desse o rabo furtou-lhe uma navalha.

Foise o gato por alí fora é viu uma peixeira que nāo tinha faca para cortar o peixe e disse-lhe:

-Toma lá (I) está navalha.

Mais adiante voltou atrás e disse à peixeira:

– Dá cá (II) a navalha, se nāo furto-te uma sardinha.

Como a peixeira lhe nāo desse a navalha, fortou-lhe a sardinha.

Foi-se é mais adiante viu um moleiro (III) a comer pāo (IV) seco e disse:

-Toma lá esta sardinha.

Mais adiante voltou atrás e disse ao moleiro:

– Dá cá a minha sardinha, se nāo furto-te uma taleiga de farinha.

Foi o gato ter a uma mestra de meninas (V) que nāo tinha que lhes dar de merenda é disse-lhe:

-Toma lá esta tailega de farinha para papas.

Mais despois arrependeu-se,  voltou atrás e disse à mestra:

– Dá cá minha tailega de farinha, se nāo furto-te uma menina.

Saiu com a menina é foi ter com uma lavadeira e disse-lhe:

– Tu estás a lavar a roupa sózinha; toma lá esta meninha para te ajudar.

Deixou ficar a menina, mais despois voltou atrás a pedir-lhe a pedi-la lavadeira, e como está lha nāo quissese dar, furtou-lhe uma camisa.

Foi-se mais para adiante;  viu um violeiro sem camisa e disse-lhe:

– Coitado, estás sem camisa; toma lá, vai-te vestir.

Enquanto ele foi vestir a camisa, furtou-lhe o gato uma viola e despois subiu para cima duma árvore e començou a tocar a viola é a cantar:

– Do meu rabo fiz (VI) navalha

Da navalha fiz sardinha;

Da sardinha fiz menina;

Da menina fiz camisa;

Da camisa fiz viola;

Frum, fum, fum,

Vou para a minha escola.

(Coimbra)

(*) Embora. Em+boa+hora. Fora daquí.

(**) Ficou. Quedouse

(***) Foi ter. Foi dar a, ir parar a, na procura de…

(I). Úsase como valor redundante o, xeralmente  despós de un imperativo, para incitar a comunicación. (Toma entonces, xa… esta navalla).

(II) . Adverbio. Para aquí.

(III) Moleiro. Molinheiro. Mulieiro.

(IV) Pāo. Pan

(V) Menina. Criança femenina. (nenías).

( I) Fiz. Fixen.

0FFACC24-7AE3-449C-B86E-5D5B7DC17501.jpeg

Os últimos barqueiros del Eo i a importancia del Club de Remo de Castropol. Entrevista a Fico. (Federico Fernández Ferrería)

6A4834C4-2D17-44D1-8779-8FE3290CB016

Fico con alumnos visitantes na Sala dos Trofeos del Club de Remo de Castropol.

A alumna Alba Geada Bernal  del IES Perdouro, coa coordinación del profesor Bernardo Penabade, entrevista na emisión que aquí comentamos del programa  educativo “Proxecto Neo”  da Radio Burela un dos últimos barqueiros del Eo, Federico Fernández Ferrería, “Fico”.

Esta entrevista é un valiosísimo documento sonoro que fala dúa riqueza impresionante da nosa comarca, daquel oficio  de barqueiro hoi extinguido,  das histórias daquelas lanchas de pasaxe  pra cruzar a ría del Eo, pero tamé dúa tradición deportiva ligada al remo na comarca fronteiriza entre Galicia i Asturias que ten el sou referente nel histórico “Club de Remos de Castropol” fundado en 1949 nel que Fico foi remeiro, entrenador, presidente e continúa sendo socio, cronista i alma indiscutible.

Que pouco sabemos da importancia das nosas conquistas. Fico nesta entrevista apunta algúas desas cousas que deberíamos ter presentes: A importância histórica da ría, el traballo adaptado ás  mareas entrellazando as necesidades coa propia natureza,  a tradición de remo nas especialidades antiguas de bote, batel i treinas (traineras). Un club deportivo que é úa institución na comarca.

Fico é história viva. ¿Quen nos podería contar millor que él que nas Olimpíadas de Barcelona 92 participou Castropol cos remeiros Antón Rodriguez máis Bruno López? ¿Por quen saber que nos xogos olímpicos de Atlanta 96  el remeiro Enrique llevou el traballo deste pequeno pero importante Club de Remo? ¿Quen  podería deixar constancia de que nos  xogos olímpicos de Sidney 2000  foi Mauricio Monteserín, de Ribadeo, el representante de Castropol? Solo hai úa resposta, Fico.

Federico Fernández tamén  nos conta un feito histórico de valor único. Relata a existencia de documentos que certifican que el 24 de Xullo de 1911, ás cinco da tarde, enfrentáronse cuatro remeiras mulleres i a súa “patrona” de Barres contra cuatro remeiras mulleres i a súa “patrona” das Figueiras. Dice Fico que nesta  competición entre tripulaciois femenías gañaron as de Barres cun premio de 75 pesetas.

EL motivo da competición era celebrar a inuguración del monumento del parque dedicado al marino Fernando Villamil Fernández-Cueto  pero ese día quedou  tamén un momento histórico da lluita das mulleres pola iguadá i al tempo un feito deportivo que se debe manter na nosa memoria colectiva. Gracias Fico por estas aportaciois.

Por suposto, como veredes na entrevista, el Club de Remo de Castropol continúa tendo úa vitalidá ben grande. Dos éxitos deportivos que del Club de Remo de Castropol, incluidos varios campeonatos de España, dá fe a Sala dos Trofeos.

04AC6A71-854B-4637-A16B-430185435075

Fico fendo de guía en Castropol.

Por si fora pouco Fico al rematar a entrevista apunta outro tema da nosa história marítima: a construcción de embarcaciois i el traballo dos marineiros de ribeira. Conocer al sou amigo Pepe de Pacho i el sou museo  particular con máis de oitenta maquetas de barcos pode ser un bon camín pra  seguir investigando.

Picha aquí pra escuitar el  programa coa  entrevista a Fico de Castropol,

Enlace: http://proxectoneo.blogspot.com/2018/06/proxecto-neo-2337-olga-lopez-secretaria.html

Editorial Canela aposta por el gallego-asturiano comenzando cun poemario de Quique Roxíos.

 

“Foi emocionante. Algo así non se esqueice nunca.”

 


Esas palabras convertidas en titular de prensa fain honra del que sentín el día da Presentación en Boal del meu poemario “Personaxe desconocido publicado por a Editorial Canela.

Como me dixo Hilda Farfante Gayo tomando as palabras dun dos meus poemas “Non foi un día cualquera”

Teño que reconocer que el meu nerviosismo ante el acto del 31 de marzo na Casa da Cultura de Boal era ben grande. En xuno de 2017 ganei, coel poemario en gallego-asturiano “Personaxe desconocido“, el XVII Premio Anduriña Voandeira 2017 de poesía en gallego convocado en Euskadi. Foi el primeiro paso dúa ringleira de cousas que veron, como vein as andulías, trendo a alegría del bon tempo.

A Editorial Canela, especializada en ediciois mui rigurorosas sobre cultura popular con destacados traballos sobre aspectos históricos, etnográficos, musicales… dos Ozcos e Taramundi ofreceume publicar os meus poemas en gallego asturiano como primeiro llibro dúa colección dedicada á poesía na modalidá llingüística da nosa comarca eonaviega: a colección Filso da Bovia.

El llibro é, como dice Suso F. Acevedo un llibro guapo gracias al bon traballo de maquetación de Inés De la Peña que incorpora con xeito os debuxos de Miguel Ángel Blas Cortina que reproducen as pinturas rupestres da Cova del Demo de Boal. Pero se non iba naide á presentación, se non había xente sería pra min un disgusto porque a aposta por a nosa cultura por parte da Editorial Canela sería un fracaso. De feito a mesma noite del día que Pablo Quintana me falou das presentaciois soñei que non vía nin un alma. Os dous allí solos. Que pesadilla.

5B5DF224-89AF-4326-B24D-A7B2D531A2C1

Os amigos de Toyemerendas  (Abel, Ruth i Jose) puxeron, (Núa mostra máis del sou compromiso coa nosa zona), música i bon gusto al acto, predispuéndonos a todos/as pra escuitar algo de poesía. Un dos poemas del llibro, Flor del Toxo, foi úa das pezas que tocaron.

Despós el Alcalde Jose Antoni Barrientos deunos a benvida a todos/as. Teño que reconocer que tanto él como a concelleira de cultura Mirta Celaya fixéronnos sentir unde tábamos, en casa.

De seguido el profesor Suso F. Acevedo, explicou como foi el asunto de que lle encargase a él el prólogo decindo cousas ben guapas e fendo úa interpretación das mías poesías. Pero el que me chegou al alma foi a situación personal na que, contou, empezou a ller el poemario. Foi na súa casa natal por un problema de salú da madre. Tando allí, despós de cear i de que ella se deitase, quedou na cocía atizando estellas nel llume, tomando café. Na soledá da súa casa da infancia sentiu que os poemas lle falaban a él. A casa i a madre tan presentes nos meus poemas, presencias simbólicas que xa as explicara hai muitos anos, dixo Suso F. Acevedo, el filósofo e poeta francés Gaston BachelardSegún lo escuitaba a mía emoción medraba inda que intentaba atalla en corto.

Tocoulle el turno de falar al editor, Pablo Quintana, natural de Vilanova de Ozcos que contou dalgún llazo familiar personal nel noso concello i explicou a historia da Editorial Canela  i a súa razón de ser que nun é outro que  a cultura popular, sobretodo destas comarcas fronteirizas entre Galicia i Asturias. Nesa llaboría decidiron dar un paso tamén a favor del gallego-asturiano coa creación da colección Filso da Bovia con poetas destas terras del Eo-Navia. Pablo Quintana afirmou que as mías poesías tian conexión con esa cultura popular da que se fai eco a Editorial Canela.

Neste momento xa tuven que decir eu úas palabras. Certamente contoume empezar. El público amigo axudoume cun aplauso. Lo primeiro que fixen foi agradecer aos presentes que decidiran tar allí, acompañándome, á mia muller por a súa paciencia i axuda, á familia, amigos/as, vecíos, alcalde… Por suposto a Suso F. Acevedo i a Pablo Quintana… Pra todos el meu agradecimento é enorme. Como non lo vei a ser.

Recordei que este idioma heredeilo dos meus padres, que si ellos non mo houbesen transmitido non lo tería. Pero antias que ellos houbo outros/as. Por eso fixen un comentario sobre a orixe del noso idioma. Pero en ve de falar del latín i os romanos preferín remontarme algo máis cerca así que falei de María Vicentez, úa vecía de Xío que nel ano 1169 (hai casi 900 anos, xa vedes lo relativo que é lo de cerca) firmou un contrato coel Abad Don Guillermo e coel Convento de Vilanova de Ozcos. Ese documento empeza i remata en llatín pero todo el contido principal tá nel idioma galaico-portugués. Este pergamìn é solo un dos máis de seiscentos que se conservan del “Monasterio”. Escrito cúa grafía máis cercana vería a ser:

(…) “eu María Uicentez de Cedamona vendo a vos abbade don Guillermo de Santa María de Villa Nova d’Oscos e ao convento desse mismo lugar quanta heredade eu aio e devo aver en Çedamona por preço qua a mí e a vos ben prougo, convén a saber: un boi boon e çen solidos (…) por Deus e por mina alma e de meus parentes. (…) Feita a carta en Gio. Era de mil e CC anos. Reynante rey don Fernando en Castella e en Galica. Martines episcopus in Ouedo.”

De aí ben el noso idioma, dese galaico-portugués del que naceron el portugués i el gallego. Se a nosa fala fose algo pequeno seguiría sendo importante, por ser nosa, pero non é tan pequena. Ese idioma medieval que marca a nosa orixe foi el escollido por el Rei Alfonso X el Sabio pra redactar as Cantigas á Santa María. Naquel idioma medieval están as cantigas de trobadores como Martín Codax ou Fernando Lago. De ei ven el noso idioma i é cousa de todos que siga existindo como llingua que se fala en todos os ámbitos incluída a música i a lliteratura. Asturias debería mostrar con orgullo este patrimonio.

Despós expliquei a llenda del Palacio de Prelo que é idéntica a outra da zona de Ancadeira, nos Ozcos. Xa a conocedes: El cura tía que esperar pra comenzar a misa a que volvesen os señores da xornada de caza. Núa ocasión tardaban en regresar i el cura decidiu fer a misa. Al chegar os señores un dos impetuosos fillos del Señor del Palacio pegoulle un tiro al cura matándolo nel púlpito. El castigo según a llenda dos Ozcos foi mandar al criminal al “Valle dos desterrados”, un llugar “unde non se escuita gallo cantar, carro rinchar nin campá soar.” A llenda advirtenos del castigo del silencio… Si se deixa de escuitar a música del noso idioma seremos todos us desterrados. Triste sería non ouguir el noso gallego-asturiano ou non ter con quen falallo.

Despós de todas estas explicaciois comentei el contido del libro. Tres poemario: Teño dolo da túa risa”, “Cántigas del Augüeira” e “Personaxe desconocido“. Os meus poemas intentan representar sentimentos e ideas; ás veces queixas ou reivindicaciois; ás veces advertencias ou temores. Pode que conten úa historia. El sentimento de desenraizamento, a señardá da casa, del idioma ou da família tamén tán presentes dun xeito que solo coas nosas palabras é posible expresar. Hai cousas que ditas noutro idioma non saben lo mesmo.

Por último llin algún dos meus poemas: “Á nosa fala” (dedicado al idioma) á “Cova del Demo” (que pode que tamén fale da inocencia ou del medo al diferente), el del “Filso da Bovia” (Este monte sírveme pra reflexionar sobre a necesidá da memória, de non esqueicer as penas e pesares). Por último llin “Ancha ausencia”, poema que lle dedico a Hilda Farfante Gayo, maestra i exemplo de vida que se criou en Boal, desde os cinco asta os vinte anos, despós de que os sous padres (os dous maestros) foran asesinados en Cangas de Narcea nel 1936 al estallar a Guerra Civil.

Condo lleo os meus poemas fágolo como se os falara pero siguen úa normativa que procura respetar as nosas peculiaridades sen distanciarse innecesariamente del resto de falas que pertencen al mesmo corpus lingüístico. Eso abre portas enormes al idioma e neste caso a min permitiume ganar un premio lliterario que non podería ganar escribindo el idioma dun xeito en exceso castellanizado ou incongruente coa normativa oficial del gallego común de Galicia. Os idiomas minorizadas necesitan apoio institucional, normativización, normalización i el orgullo dos propios falantes. Orgullo sen prexuícios. Tamén é preciso algo de esforzo dos propios falantes.

Llougo, despós da despedida musical de Toyemerendas,veo a firma de llibros que foi mui emotiva i el remate póxolo Berardo Penabade, responsable de Proxecto Neo de Radio Burela que chamou telefónicamente a Madrid, contactou coa boalesa de sentimento Hilda Farfante Gayo á que lle puiden ller en directo el poema a ella dedicado: “Ancha ausencia”.

 

(…)

Pasou. Non foi un día cualquera!

Quedou un senteiro balleiro, el tremor dun silencio,

a inclemencia dun sentimento;

el daquella pedra, vendo pasar el augua

outra vez sola, sola nel regueiro.

 

El día seguinte, 1 de abril a presentación féxose   na Caridá (El Franco). Nun local do “Complejo Cultural “ As Quintas” unde nos recibiu a Alcaldesa Cecilia Pérez quen tamén nos fexo sentir mui Agusto. Despós de aludir brevemente a mía llabor que en defensa del gallego de Asturias, referiuse tamén al sou  propio compromiso en defensa da “fala”.  El acto tamén tuvo úa asistencia razonable, foi todo máis tranquilo que en Boal i a parte da prensa encargouse de fer certa difusión nas redes sociais Germán Muiña Blanco al que non conozo personalmente. Decidín  ller outros poemas inda que repetín A cova del Demo i Ancha ausencia.

3FF573D9-0BD0-4877-9150-81A164F7C272.jpeg

 

Personaxe desconocido pode adquirirse sin gastos de envío na web da Editorial Canela ou nas llibrerías de Javier da Veiga, Vivín de Ribadeo, Pablo de Boal ou na Librería Cervantes de Uviéu.

A transformación artesanal del ferro en Taramundi i Os Ozcos. (S. XVI-XIX) Memoria viva del Eo-Navia.

La labranza y transformación artesana del hierro en Taramundi y Los Ozcos. (S. XVI-XIX)

El editor Pablo Quintana López (Natural de Vilanova de Ozcos) por medio de Edicións Canela S.L permítenos adquirir dentro del sou catálogo úa obra que é de especial interés pra comarca eonaviega é que foi editada en 2005 por a Asociación “Os Castros” de Taramundi. Nesta obra de dous volúmenes a cultura del ferro encontra a plasmación del traballo de campo feito por el propio Pablo Quintana e presentado a finales del 2000 coel título “Investigación sobre á Transformación del Hierro en los Oscos y la Cuenca del Eo, Estudio de una industria artesanal en el occidente de Asturias.”

É evidente que esta comarca del occidente de Asturias -especialmente el concello de Taramundi – é conocida fora por a súa industria artesana de navallas, cuitellos, cravos… pero lo que non é tan conocido é a que esa industria é herdeira dúa tradición antigua que ten incontables aspectos que investigar. Ese desconocemento implica outra realidá que é que del que pouco que se sabe inda menos se aproveita como base del futuro económico da zona.

Por eso este traballo aporta algo importantísimo, un conocemento desa historia, das técnicas, dos productos, incluso dos ferreiros emblemáticos da zona, aportando ferramentas que permiten entender esa industria da transformación artesanal del ferro -nos Ozcos e Taramundi neste estudio en concreto- pero permitindo abrir ese conocemento a outros concellos da zona unde proliferaron ferrerías, mazos, forxas i toda úa cultura lligada al ferro.

Crese que foron introducidas por xente que veo del País Vasco, que eran bus conocedores destas técnicas, pero el caso é que xa nel ano 1531 funcionaba a Ferrería de Montealegre en Castropol. Algúas destas ferreirías e mazos chegaron funcionado asta os siglos XIX e XX respectivamente.

Este traballo permite conservar a memoría colectiva da nosa zona, en parte viva, difundindo esa sabiduría acumulada.

El traballo investigador consta de dous tomos inda que  preparan un terceiro volumen.

Nel Tomo I trátanse os antecedentes históricos da metalurxia del ferro e del aceiro, os aspectos relacionados coa elaboración del cabón, a figura del ferreiro i as instalaciois da ferrería. Tamén todo el proceso productivo, a organización del traballo, insfraestructura, mecanismo, ferramentas… Hai capítulos monográficos sobre os mazos, as forxas (ou bodegas)… Nel sou último capítulo trata das distintas técnicas ( afilado, biselar, enderezado, eneixar, estirar, ferrar, forxado, o furado, remachado, soldadura, torcido, retorcido, mangar…).

El Tomo II trata del producto final da transformación del ferro, el comercio distribución, transporte de productos, os centros de producción, as personas i un apendice con documentos ben interesantes como el documento fundacional de Os Teixois i outros inda máis antiguos.

El traballo está en castellano pero el respeto por el gallego asturiano é seña de identidá desta obra que en ningún momento perde a vinculación coa realidá da que se tá falando.

La labranza y transformación artesanal del hierro en Taramunde y Os Ozcos. (S. XVI-XIX)

Editorial Canela

6099E92D-1879-4646-8998-6818C35A054E

Navalla  “Xarrapa” CCyC

Casa Manolón en Castrillón. Boal. Turismo en gallego-asturiano. El Eo-Navia medra.

Na zona Eo-Navia a conciencia da cultura propia, a autoestima, a seguridá de ser capaces de progresar é úa convicción de muita xente. A zona ten úa capacidá de lluita, úa cratividá, úa riqueza que mostra con orgullo disposta a rentabilizar todo ese patrimonio.

Castrillón xa tomou a iniciativa noutros campos (- Úa das primeiras concentaciois parcelarias  nel ámbito agrario, – inda que a honra de haber feito a primeira-primeira concentración  de todo  Valle del Navia tenlo a aldea de Merou (*)-; – A  importante Escudería Castrillón Motor Club organizadora  del Rally Subida a Castrillón  que xa se encamina pra XVIII edición i é puntuable pral Campeonato de Asturias de Montaña;-  A emblemática área recreativa que xa é casi úa imaxen turística del concello, etc.)

Agora desde Castrillón chega un empuxón á incorporación del noso idioma propio, el gallego asturiano, nel ámbito  del sector productivo del turismo e da promoción da nosa cultura.

0D59ECA2-254A-465D-9C4C-41A77B9141E0.jpeg

A casa rural Casa Manolón , con páxina web en tres idiomas, empeza un camín unde se ten claro que a cultura propia nun é un elemento separador, sinón úa chave que nos une a outros poblos fendo a nosa proposta máis apetecible, máis enriquecedora. Os turistas que valoren esa inmersión cultural atoparán en Castrillón un llugar que non esqueicerán.

Casa Manolón fai úa aportación na necesidá de atopar el xeito de que as oportunidade económicas se aproveiten sen poñer en peligro a supervivencia da cultura propia, al contrario, fendo desa cultura un valor que aumente el apego social por a convenencia de mantella.

A importância i a transcendencia de feitos como este está sobretodo en que representan romper con el chamado auto-odio (estigmatización negativa da cultura propia por a cultura dominante)  i en que son úa chamada de atención importante ás  Administraciois Públicas pra que cumplan coel sou mandado constitucional  de que as llinguas  españolas sían  tamén  oficiales nas distintas  Comunidades Autónomas coa obligación, imperativa, de que a riqueza das  distintas modalidades lingüísticas de España son patrimonio cultural que debe ter  un especial respeto é protección.

Páxina de inicio de Casa Manolón:

95D8AF23-ADD6-4640-BA53-4896C6071A83

“Benvido á Casa Manolón, en Castriyón de Bual (Asturias), nel corazón del Parque Histórico del Navia, unde a tradición y a cultura van da mao.

Atópase nun llugar ben guapo, núa zona de montaña, pero non llonxe del mar.

Si lo que busca é un sito pa folgar, un pueblo p’acougar y úa contornada pa que nun lle esqueiza… achéguese a vernos.”

http://www.casamanolon.es/inicio-fa/

FBAA0B91-604F-4CEB-8362-2FA527D071A8

 

Tamén se explica como é Castrillón:

“El  que más chama el atención de Castrillón, -dicen na web- ademáis da paisaxe, é sobretodo a xente amable i achegada, que goza sin presa da súa terra e que coida con muito agaio da  llingua, da súa fala, das tradicióis e da cultura.

A1E6054D-9521-468B-B768-2AEC09A958EA

http://www.casamanolon.es/inicio-fa/

 

(*) Merou sempre sufríu un maltrato inxustificado.  Condo eu era un chaval había un letreiro na carretera que puía Merón. Decíannos que era el nome en “castellano”. Por si fora pouco os de Roxíos tíamos aquel refrán: “El que vei a Roxíos come pan e toucius; el que vei a Merou que lleve pan del sou.” Sendo como era Merou un sito ben productivo i que nas súas casas sempre se tratou á xente igual de ben que noutros sitos da zona.  Pero mira por unde fixeron a primeira concentración parcelaria de toda a ribeira haxa del Navia i xa nin nos acordamos.