Camíos da poesía pral gallego-asturiano.

El 5 dé setembro deste 2020 presentouse en Portugal, na ciudá de Espinho, nel distrito de Aveiro na Gran Área Metropolitana de Porto a Colectänea de Poesías e Lendas Luso-GalaicasCaminhos da Poesía” na que teño el honor de participar inda que por motivos de traballo non puiden asistir.

Portada de “Caminhos da poesía“.

Esta obra -que reúne 67 poetas de Portugal e Galicia pero que tamén conta coa presencia poética de Asturias (Eo-Navia)- é úa proposta que procura recordar antiguas lendas presentes na tradicción oral galaico-portuguesa pero trocadas en poesías, de xeito que algúas desas vellas lendas volven renacer reafirmando ese importantísimo patrimonio cultural inmaterial que vive nel noso ser colectivo articulado na fala común que nos permiten comunicarnos e enriquecernos.

A iniciativa hai que agradecerlla á poeta, pintora i escultora Ester de Sousa e Sá que continúa con esta obra “Caminhos da Poesía” os fitos poéticos que se lograron en 2018 coa “Colectânea de poesía Luso Galaica” -promovida tamén por Ester Sousa- e no an 2019 coa obra colectiva “Poetas do Reencontro” feita realidá pola Irmandade poética e artística de Galaico-Lusa de Chantada.

Estas obras permitieron, gracias a xenerosidá dos organizadores, que algún poeta del Eo-Navia, como é el caso de Moisés Cima i el meu, puidésemos exercer el anhelo lexítimo del Eo-Navia de participar del universo cultural galaico-portugués.

Como dice a autora del prefacio del libro presentado en Espinho, a Dra. María Manuela Aguiar, referíndose aos poetas e artistas participantes:

“… cualquer que seja o lugar onde nasceram ou habitam, as suas ocupaçoes ou títulos académicos, estāo juntos na consciēncia de pertença a un mesmo universo cultural em expansāo”. Amecendo mais adelante “Un dos aspectos mais salientes e inovadoras desta terceira coletânea é a incursāo nos domínios do nosso riquíssimo património lendário e mitológico, vía privilegiada de demanda identitária que anima o projeto poético colectivo.

Presentación de Quique Roxíos que figura en “Caminhos da poesía”.

El único xeito de que el Eo-Navia salga del furado del abandono al que a incorrecta política del Principado lo ten sometido, polo menos nel ámbito cultural, é exercendo os dereitos dos que somos depositarios, aciquitar os complexos absurdos de si somos ou deixamos de ser galegos ou menos asturianos que el resto e asumir que el idioma é úa ferramenta de comunicación que nos dá úas posibilidades e un impulso enormes, non solo ás comarcas nas que falamos gallego asturiano senón tamén a toda Asturias. Por eso el contacto i el intercambio cultural sen atrancos de fronteiras administrativas obsoletas é a NOVA NORMALIDÁ CULTURAL que Asturias i el Eo-Navia xa se merecen.

Al hora de aproveitar esta oportunidá pral gallego asturiano de cruzar fronteiras que impiden dita normalidá puiden neste libro, editado en Portugal, mostrar parte das nosas lendas con tres humildes pero sinceiros poemas.

El primeiro un soneto que versa sobre “A Santa Compaña“, úa das crenzas máis enreizadas en Galicia, Portugal, norte da Provincia de León e Asturias. Destas almas en pena muitas historias teño escuitado xa que, según parece, eran vistas en procesión por a senra de Santiago de Prelo, aldea vecía del meu Roxíos.

Na mía casa tamén contaban que meu bisavolo, que anduvera por Cuba a finais del XIX e que volverá descrido da antigua mitoloxía, salía algúa noite con amigos, disfrazados todos con sudarios brancos e velas e que metían el medo nel corpo aos vecíos tocando campás e fendo ruxir cadías. Quen sabe.

Nel segundo poema “País dos encantos” dou noticia de parte importante das lendas sobre seres que viven nas ribeiras del Río Grande, el Navia, entre os salgueiros del regueiro de Roxíos, nas ladeiras del Ourubio, en Camposagrado e xunta al Cristo de Monaso ou nel Coucelín.

A capital dese País dos Encantos é Castrillón coel sou Xardín del Rei baxo a sombra dos Picos Maún e Penacerengo ou Cristaleira. A lenda máis coñecida é a da Grade de Ouro del Pozo Fiel unde habita úa moura allí enterrada por amor, pero tamén se siguen contando lendas sobre a Furada da Xánica, cerca da Campa del Tesoiro que sale a peinarse na noite de San Xoán, a da Pena da Muller Torta que esbarrueira condo lle peta, as das cazolas con ouro escondidas, a del Cristo de Monaso, a del encanto da roupa tendida en Froseira e outros que non mencionei como a da LLastra da Filadoira, xa en Eilao.

Poemas “A Santa Compaña” e “País dos encantos”.

Estas lendas aparecen neste mesmo libro recreadas por outros poetas. Por exemplo a da Grade de Ouro de Pedra Má que poetiza Virgilio Gonçalves e na que tamén aparecen dous bois xemelgos.

“Conta-se que estavam por lá,

no sitio de “Pedra Má”,

dois jovens a conversar.

Uma música soa, deslumbra,

surge uma voz da penumbra,

de uma Moura de encantar.

(…)

– O rio esconde un tesouro,

uma grade toda em ouro,

á espera de ser retirada…

Se a quissem retirar,

vāo ter que se esforçar

arranjar dois irmāos gémeos.

Touros pretos também dois,

corda con gancho e despois,

procurem os vossos prémios.

Tragam convosco os rapazes

de cumprirem a missæo.

A corda é para engatar,

e para a grade puxar,

ña noite de S. Joāo.”

(…)

Chama atención que este mesmo autor, Virgilio Gonçalves, menciona outra lenda, que tamen é xemelga da nosa da Llastra da Filadoira (El dolmen de Entrerríos) “A lenda da Pedra Má”. Vamos ter que irmanar os nosas parroquias coas freguesías (feligresías) de Pindelo e Carregosa nel concello de Oliveira de Azeméis.

A lenda da Pedra Má de Virgílio Gonçalves.

El terceiro poema que incluín é “Mirando a Tiracais” que queda nel camín da Pena de Difuntos que vei del Llombatin a Bullaso, llugar dende el que se ve el Pico del Cuco coas súas pinturas da Edá del Ferro guardadas na Cova del Demo e a aldea de Xio unde se firmaron as primeiras ventas al Convento de Vilanova de Ozcos que deixan constancia da oriexe da nosa fala e dos vínculos indiscutibles con el gallego medieval coñecido universalmente pola poesía trobadoresca galaico-portuguésa, pos ese é el idioma que acredita el Cartulario del Mosteiro dos Ozcos.

Poema “Mirando a Tiracais”.

Non son cualquer sito os nosos lugares en non é úa simple fala el noso idioma. Temos que empezar por ei pra ter a autoestima necesaria e conseguir que el Eo-Navia ocupe en Asturias e no que chaman a lusofonía el lugar que lle corresponde.

A poeta de Gueitiriz, Branca Villar na Presentación en Espinho de “Caminhos da poesía” Esta poeta de Lugo publica nel libro outra lenda dúa muller poderosa que pousou úa enorme pena redonda na parroquia de Labrada.

Entrevista a Ester Sousa é Sá.

Anchas ausencias nas lápidas dos camposantos eonaviegos e asturianos.

Placa dedicada a María Dolores Bermúdez Méndez.

En Lezo, Guipúzcoa, celebraron úa homenaxe civil a úa muller mui apreciada que moriu víctima dúa enfermedá grave. A amiga que se foi era orixinaria de Abadín (Concello da provincia de Lugo) e inda que amañou vida en terras vascas nunca perdeu el vínculo coa súa terra de nacimento.

Na organización del acto quixeron dedicarlle un baile tradicional vasco (un Agurra) -honra da terra que la acolleu- i un poema en gallego, el sou idioma materno.

Por as casualidades da vida escolleron el meu poema “Ancha ausencia” que nel poemario “Personaxe desconocido” dediquei ás ausencias da “boalesa de corazón” Hilda Farfante Gayo.

Foi úa sorpresa emocionante. Reconozo que a min costaríame ller ese poema nun funeral pos peime mui duro. Certo que quizáis os vascos son máis de celebrar as despedidas sen disfrazallas da retórica del reencontro na vida eterna, pero tamén é certo que solo hai que entrar nun camposanto vasco pra ver que tein grande sensibilidá por dedicar as despedidas nel sou idioma propio.

El ser capaces de atreverse a utilizar el idioma propio superando “el que dirán”, el dar un paso en mostrar a identidá e despedirnos dos que se foron sen utilizar outro idioma que el que falábamos con ellos, é algo que temos pendente de conseguir en Asturias.

Por eso lo que fixeron en Lezo pareceume un acto dúa sensibilidá enorme e condo me dixeron que fora mui emocionante entendinlo.
Recordei que ese mesmo poema llinlo núa festa cultural organizada por a empresa “Pitasana” de Boal. Aquel día un vellín conmovido acercouse a min e felicitoume. Díxome que lle fixera recordar a súa muller fallecida e añorada.

Creo que el idioma é úa porta que lle dá a ese poema un camín de entrada privilixiado nas emociois máis íntimas porque acércanos ás vivenzas compartidas núa cultura que precisamente se articula e ten sentido absoluto na nosa fala.

Conteille este suceso i el impacto que causou en min que el meu poema tuvese presente nun acto tan emotivo al amigo e profesor Bernardo Penabade (que resulta ser un estudioso da presencia del galego nas lápidas dos cemiterios).

Aos poucos días el profesor Bernardo Penabade llevou pralante úa investigación que recolle a iniciativa de Inmaculada Folgueiras Bermúdez que, nel cemiterio de Santiso de Abres, colocou úa pequena plaquía de cerámica dedicada al pai, mai i a un irmao cun “Xuntos pra sempre” que representa úa historia de amor familiar.

Esa placa ten el valor tamén de ser úa esperanza na dignificación del idioma propio i un exemplo na superación da alienación que algún día terá que ser vista con normalidá nas terras eonaviegas.

Poño el enlace pra saber desa bonita historia:

“Xuntos pra sempre” en Santiso de Abres.

Sempre na nosa acordanza, Pepe el Ferreiro.

José Naveiras Escanlar, “Pepe el Ferreiro” exerceu con orgullo el oficio tradicional que forma parte del sou acuño.

Dun xeito expontáneo, como un impulso vital por seguir existindo, recuperou as “piezas” i os sous nomes, os usos daquellas “antiguedades” pero tamén a súa alma e convertiulas nun museo vivo que foi exemplo a seguir.

Foto de José M. Salgado. A Idade do Fderro. Editorial Canela.

El Ferreiro tratou con respeto os valores culturales dúa comarca fronteiriza que ten úa personalidá propia digna de ser cuidada i erixíuse nun verdadeiro representante da nosa cultura, chegando fer realidá un museo que todos considerábamos noso i visitábamos como si na nosa casa tuvésemos.

Pepe demostrou i enseñounos que un xeito de ver el mundo apegado á terra, respetuoso da tradición, vincula lo aparentemente pequeno das nosas aldeas coa cultura universal da que todos formamos parte e transcende cancellas burocráticas i administrativas que sempre intentan estandarizarnos.

Pepe, El Ferreiro reivindicou el dereto a existir i a importancia da diversidá demostrando que é muito lo que se pode conseguir fendo caso al noso corazón, sin imitar visiois urbanas i globalizadoras que arrasan coa cultura dos “pueblos” e que nos piden que deixemos ser quen somos a cambio de nada.

Gracias Pepe el Ferreiro por transmitir el orgullo del pasado que nos deixaron en herencia e convertillo en ferramente de futuro coa fortaleza del que sabe amansar el ferro.

Pepe el Ferreiro D.E.P.

 

Mirando a Tiracais

Banco que mira a Tiracais nel camín vello Llombatín-Bullaso.

Mirando a Tiracais (*)

Escapa

el tempo das maos

como os páxaros

engalan.

Saluda a

brisa señardosa

nun azul espello

reflexada.

Escuitase

un alegre adaxio

baile de andulías

e flores de uces

moradas.

Primaveras,

poesía, el amor

por as abellías

pronunciada.

Conversamos

fontes, carqueixas,

solitarios érbidos,

bidureiras.

Tu i eu.

Misterios

como el Palacio

escondido nas

penas de Tiracais.

Entretéñome

estoupando recordos,

del cuquello calzois.(**)

Tu i eu.

Quique Roxíos

5.05.2020

-MIRADOR A TIRACAIS

Poema dedicado a un llugar feito por xente da terra que vive nella.

El banco de descanso que vemos na fotografía tá destinado aos paseantes das ribeiras del Navia nun dos tramos da Senda del Navia.

(*) El llugar ten vistas ás chamativas penas que fain úa especie de penísula que chaman Tiracais.

El banco foi posto por particulares entre a Chousa Vella e Penabruite, nel camín vello Llombatín-Bullaso, na Ruta del Penedo dos Difuntos.

Al outro lado del Río Grande, el Navia, el llugar de Gío/Xío. Nesta adea taba el Priorato del Convento de Vilanova de Ozcos dende el que se xestionaron durante centos de anos ás propiedades del Convento en Boal i Eilao.

(**) “Calzois de cuco” ou “calzón de cuquello” é el nome tradicional dos “estoupois” , “estallois”,”campanías” ou “gaiopos”. É úa flor en forma de dedal ou alferga de color púrpura da que consta recollido este nome en concellos como Ibias, Eilao ou Boal. (Digitalis parviflora)

Montes sagrados, rumor de rigueiros, páxaros entre carqueixas, carballos, bidureiras, xentes de verdá… Hai algo máis que un entorno.

Penedo dos difuntos.-

Vamos ir al concello de Eilao, nas ribeiras baxas del Navia, por as terras asturianas del Eo-Navia. Queremos presentar úa ruta que nace da iniciativa civil, sin axudas institucionais i que inda que algús chaman Camín del Penedo dos difuntos, Camín Sacramental ou Camín Real de El Llombatín a Bullaso, úa asociación vecinal vei chamarlle Camín dos volos (avolos).

Trátase del sendeiro que iba del Llombatín a Bullaso antias de que construisen a carretera i que coel paso dos anos acabou pechando por falta de uso. Hoi é úa ruta agradable, guapísima, cuidada, fácil de fer i que transmite paz i sosego. El motivo de chamarlle Penedo dos difuntos explicarémoslo un pouco máis pralante.

Desde a villa de Navia subimos seguindo el curso del río Navia (Río Grande decían os de antes) por a carretera As 12. Pasamos a villa de Boal i seguimos hasta el embalse de Doiras. Aquí abandonamos a As 12, cruzamos a presa de Doiras, pasamos de llargo el desvio de Silvón i a ponte de río “Ciyuao” (Neste lugar hai molíos de augua) i chegamos á salida que pon Llombatín. Estas dúas primeiras casas que atopamos son el lugar de El Poceiro. Baxamos collendo esta salida i deixamos el vehículo na entrada da aldea, unde tá a parada del  autobús escolar.

Empezamos a ruta nel nucleo rural del Llombatín, (tamos a pouco máis de 13 km das capitais dos concellos de Eilao e Bual). Esta aldea ten cinco vivendas, pertenece a parroquia de Bullaso (xunto coas aldeas de A Baboreira, Bullaso, Villar de Bullaso, Bustello, Llanteiro i el llugar de El  Poceiro).

Nas edificaciois poden verse elementos interesantes propios da arquitectura popular (soleiras, cargadeiros, crumes, llouxados, etc). Hai varios cabazos, tamén se conservan fornos de lleña en perfecto estado de funcionamento i un vecín enséñanos un llagar.

Despós de cruzar a aldea del Llombatín seguimos dirección Bullaso. Este sendeiro é parte da ruta Gran Senda del Navia (en estudio) i na maior parte del tempo vamos ir acompañados por úas vistas preciosas del embalse de Doiras.

Empezamos el camín atopando un feixe de cepas de uvas brancas del país de sabor dulce i afrutado. Está claro que tamos en terra de viño. As uvas sábennos á gloria.

Al acabo desta primeira recta vemos a Fonte del Marcello (Marcello é como  se chama este conxunto de prados). É úa fonte de calendas de xeito que os vecíos organizan desde tempo inmemorial el reparto da agua pra regar. Cada vecín sabe perfectamente que días pode dispuer da augua. E fácil imaxinar un grupo de mullerías llavando a roupa neste llavadeiro mentras barullaban ou cantaban.

Nesta zona había varias viñas quedando como vestixio evidente úa cuba aberta por a cabeza dentro del recinto da fonte. Nesa cuba guardábase el sulfato previa elaboración dun xeito artesanal. Primeiramente sumerxían en augua un saquín de pedra de sulfato pra que se fose disolvendo i collendo el color característico. Al outro día disolvíase tamén úa pedra de cal i bótase na cuba colada (pra que nun tuvese tropezos que tupisen a máquina de sulfatar i pra que se mezclase todo). A función da cal é pegarse nas follas das cepas, como se fose pintura, de xeito que el sulfato tamén quedase impregnado nas follas.

Esta cuba lleva aquí máis de trinta anos, como pedindo a gritos silenciosos que se recupere a cultura del viño tán importante nestas ribeiras del Navia durante centos de anos. Aquí cerca Folgueirou é el sito que millor conserva a tradición.

Subimos úa pequena costía hasta chegar á zona que chaman As Rondas. Aquí na parte debaxo del camín tá el caserio da Chousa Vella (deshabitado tamén hai us trinta anos) que contaba de cabazo, pozo de augua pra recoller as goteiras i bodega. A prensa que tían nel sou llagar era el modelo vertical circular.

Os eiros de As Rondas, separados por paredes de pedra, taban antiguamente cultivados de meiz, centén, trigo… Aquí inda resiste a que chaman Viña de Pena Na zona máis alta atopamos señalizaciois feitas por a Asociación Pico del Castro que é quen tomou a iniciativa de amañar esta ruta. Úa cruz indica por unde non ir. Úa flecha el camín a seguir.

Chegamos al punto máis alto deste tramo, el Llombo Armada.  Aquí hai un pequeno mirador desde el que vemos en frente a aldea de Xío. Debaxo desa aldea, al outro llado del embalse, hai úa especie de península de inmensas penas que se chama Tiracais. Na ribeira dacó, debaxo del Llombatín, hai outra punta pedregosa que se chama Costabarca. (Algús informantes dicen que ouguiron que nalgún tempo houbo un embarcadeiro).

img_7144-1

A casa de Xío máis próxima al embalse é a Casa da Llomba, úa casúa palaciana con escudo familiar. Nesta aldea  na época medieval tuvo asentado el   Priorato del Convento de Vilanova de Ozcos dende el que administraba as súas posesiones en Bual iEllao. Un banco rústico posto por us vecíos del Llombatían permítenos un momento de descanso disfrutando das vistas.

Del lugar de Xío era úa muller que se chamaba María Uicentez que nel ano 1169 fexo a primeira venta de terras á abadía. El documento desa compraventa forma parte da valiosa Colección Diplomática del Monasterio i está escrito en galaico-portugués, el idioma medieval del que nacen el portugués i el gallego actuales que, deste xeito, quedou documentado como idioma propio da comarca. Un poema de Quique de Roxíos dedicado al llugar que os vecíos del LLobatín tamén colocaron neste punto fainos posible asonagarnos nel idioma por un momento.

Escapa 

el tempo das maos

como os páxaros engalan.

Saluda a

brisa señardosa

nun azul espello

reflexada.

El monte puntiagudo de color oscuro que corona el punto máis alto encima da aldea de Xío é Pico El Abredo ou Pico Grande. El máis pequeno que tá debaxo del anterior é Pico Meixois.

Seguimos as señalizaciois que nos llevan a úa zona de monte i un camín entre paredes de pizarra. É úa das partes máis bonitas del recorrido. Antiguamente en partes deste recorrido había tanta augua nalgúa época del ano que das paredes salían centos de chorros tando el camín todo enaguado. Os nenos pequenos que iban á escola tían que pasar por encima das paredes pos el camín parecía un rigueiro.

Cruzamos a Rigueira del Villar. Aquí había úa ponte de pilares de pedra i superficie de llouxúas que abasou núa arroiada i que os vecíos queren reconstruir.

Empeza outra subida i as bidureiras, carballos, avellaneiras, castañeiros, toxos i uzes mourales i gancellas revelleiras van dando paso a algún pino i eucaliptos. Os vecíos falan da Fontiquía i da posibilidá de que estos árboles productores de celulosa a houbesen secado, cousa que non é segura. Haberá que vir nel inverno.

Seguimos andando. Si miramos pral outra llado del embalse podemos observar que vamos deixamos mui atrás a aldea de Cedemonio unde vemos tamén claramente el perfil del Pico del Cuco nel que se sitúa A Cova del Demo na que se conservan importantes pinturas rupestres da edá del Bronce, -segundo milenio a. de C. –

El Pico del Cuco parece cuidar a aldea desde lo alto. Na distancia, máis palló da presa de Viesgo, distinguimos el presumido Doiras.

Continuamos ascendendo i chegamos a un llugar máxico, escondido entre árbores i desde el que se avista imponente el embalse. Tamos delantre del Penedo dos Difuntos. Condo se trían en procesión os féretros dos difuntos del Llombatín camín del cementerio de Bullaso a comitiva fía aquí un descanso pousando a caxa del fallecido/a neste penedo. Supoño que as llágrimas que aquí foron derramadas son a semente da belleza deste lugar.

Si vamos atentos veremos pequenos detalles preciosos. Os banzos de llouxa chantados na beira del camín, as marcas das rodadas dos carros nas penas del tarrén, úa pena cun furaco extraño con forma de garfella que condo chove énchese de augua, erizos de castañas, llandres (bellotas) nel tarrén que pisamos, etc. Tamén sentiremos a serenidá que nos trasmite todo lo que nos rodea.

Este camín era nos anos 60 un fervedeiro de xente. A pequeña llarada de nenos que iba á escola atopaba homes i mulleres andando, xente a caballo, algún carro… Saludos constantes, bromas, alegría…

Salimos á úa zona aberta que chaman Pena Bruite, seguramente porque sería lugar de parada destas inmensas aves. A ladeira tá chía de penas de formas diversas e imaxinativas. En frente vemos a desembocadura del Río Cachafol nel Navia. Expectacular este lugar.

Un pouco máis pralante atoparemos úa construcción robusta de pedra, madera i llouxa, pero desgraciadamente caída; era un llagar dúa familia de Bullaso. Dicen que el llouxado taba chen de miles de pedrías que os nenos foran tirando cada vez que pasaban por aquí.

Al pouco avistamos a aldea de Bullaso. Hai aquí un llugar unde coincidían ou se despedían os nenos que iban ou volvían da escola, os del Llombatín cos del Villar de Bullaso. Os nenos/as tían un xogo que lle chamaba A Churra. Era úa versión consistente en que corrían us detrás doutros asta conseguir arrear a algún/a coa mao i decir “Churra tu” ou “Quédaste coa churra”.

Disfrutamos vindo a paisaxe de Bullaso. Encima temos os picos de Aguileira, Pico Castro i, xa llonxe, Pico Bustello. Nas estribaciois deste último consérvase un dos últimos foxos de llobos da comarca que a xente desta zona tamén quere destapar da pupia bouza que lo esconde, el Foxo de Llobos de Bustello.

Entramos en Bullaso. É úa aldea preciosa de úas 15 casas. Hoi celebran el Rosario. Esta festa celébrase na zona dun xeito que parece úa especie de procesión da santa. El primeiro domingo de outubro en Doiras, el segundo domingo en Bullaso i el terceiro domingo en Santo Emiliao (Pola de Allande)

Bullaso ten dúas virxes, a del Rosario (que este año festexan un sábado) i a de Asunción de María del 15 de agosto. Os antiguos dicen que mui milagreiras i contan historias dos muitos romeiros que vían. El templo é precioso destacando os altares i os santos que por a súa belleza i orixinalidá. Tamén ten pila bautismal i el “Epitafio de Santa María de Bullaso“.

Explico. Nesta capilla consérvase, empotrada nun dos muros, úa estela funeraria discoidal cun epitafio que ten úa inscripcón que traducida del latín sería “Martín i Ella callan en el Señor II de las nonas de diciembre, en Xío. Era MCI” (4 de decembro del ano 1063). ¿Quenes serían Martín i Ella? ¿Morreron  xuntos? Nunca se averiguará.

É el única estela discoidal funeraria altomedieval de Asturias, sendo abundantes en Cantabria, Vizkaia ou Araba (Álava), En todo caso 200 km. en línea recta entre as pezas cántabras i este primeiro exemplar en tarrén asturiano. Os expertos indican que ten muitas cousas que fain desta estela un elemento único.

El baile del Rosario faise nel cabildro da capilla polo que ten un encanto especial i a ventaxa de que al tar abeiro nun hai inclemencia climatolóxica que a impida. El baile tá asegurado.

A ruta nun puido acabar millor; úa cerveza, parola con amigos i vecíos i algo de música movendo os ósos del corpo.. Teremos que repetir.

Tempo de vendima

 

image

(Llagar de Roxíos)

É tempo de vendimar nos viñedos das ribeiras del Navia. Meu padre explicoume algúa vez el proceso recordando os viñedos de Roxíos, en Boal. Eu da vendima real teño pouco recordo. Pero podo decir que taba allí  condo se fexo a última vendima. Eu era un neno. As mulleres trían cestadas de uvas na cabeza. Creo recordar a úa muller que chamaban Julia de Barres, de Piñeira, pero non tou seguro.  Pedín un recimo grande que vin nel pico dúa cesta i nun mo quixeron dar. Acórdome del enorme barullo i traballo que había, daquellos inmensos trillois… i del puñetero recimo que nun puiden comer. Aquellos tempos había inda muita xente nas casas i todo era actividá i alegría.

Papá Contoume que había muitos tipos de cepas. As que se chamaban de producto directo plántase  cualquer cana i xa daban. Eran americanas. De outro xeito as que fía falta insertar eran:

  • Mencias. (Uvas mouras de viño.)
  • De Pedro Jimenez (Blancas, uva de mesa i tamén pra viño)
  • Verdellas:( Parece que tiran a verdes. Úas tan maduras i outras medio verdes.Saben muito ben tando maduras. Son de viño)
  • Del País ( Uvas blanquías, pequenas, mui dulces i sabrosas) As del país van bastiardando i chegan a nun dar.

Inxertar poden inxertarse todas.Incluso as  dúa clase que queres que produzan de outra. Al fer el viño Lo normal era mezclallo todo pero algúa vez que había muito branco botábase a parte pra fer viño branco.

As cepas, condo iban envellecendo, medio secando, arrugando, cambiábanse. Arrancábanlas  i puian outras. Tardan cuatro ou cinco anos en dar. Con tres años xa poden dar algún racimín. Hasta os sete nun tan en producción. Poden durar máis que matusalén, 50 ou 60 anos. A máxima produción a partir dos sete anos durante 15 ou 20 anos.

Cuidados:

Hai que abonallas con cuito ou mullido. Queren terreno seco i solano. Queren pena i non muita terra. Bótase cuito al prantalla i depós cada dous ou tres anos. Hai que caballas al ano. Cábanse por febreiro ou marzo a primeira vez. En abril ou maio a segunda. Hai que procurar que nun teñan herbas. Si hai herbas quítanse en xullín (julio) ou agosto. Sufatar  tres veces millor que dúas en maio, xuno i xullín. Azufrar despós de cada sufatada i condo hai plomo

Fer el viño.

Despós de pisar ferve 8 ou 9 días. Ferve en trillois que son cubetes grandois. Deixase úas tres ou cuatro semanas. Todos os días cálcase  pra baxo. Os primeiros días hasta dúas veces. Cálcase cúa pica de madera ou rodallín.

Despós rómpese el cubete ou trillón por baxo. Nus  tapois de corcho. Vei abríndose en distintas alturas pra que nun se revolva i salga limpín.

Vei salindo primero el que se chama viño de “Xema“, el que sale sin revolver.

Llougo sácase el viño de “” xa más ruin coa axuda da prensa ou llagar.

En marzo menguante hai que “trafegallo”. Sacándolo a outros cubetes pos amaña “pouso” i faille muito ben. Ese pouso é como a “madre” ou “cousa gorda del viño”.

Trafegar é úa llaborías delicada. Él viño bótase nus toneles con un “Cacho” (como un masoiro sin asas) de madera. Fíase con muito cuidado. Botábase núa canada de cinco llitros ( pra ir medindo) i llougo balleirábase nun cubete cun embudo.

 

image

Todo esto forma parte de lo que chaman “a cultura del viño” i é un saber transmitido de padres a fillos i que require un saber fer grande dun valor incalculable. Inda se conservan viñedos na comarca, pode que algún día se explote este potencial de riqueza i se poda elaborar un viño de calidá.

El Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España i as súas posesiois  de Ultramar é úa gran  obra publicada por Pascual Madoz entre 1846 y 1850. Composta por 16 volúmenes, analiza todas as  poblaciois  de España.  Entre outras cousas dice lo seguinte:

“…PROD. : centeno, patatas y maiz. que apenas bastan á la mitad del consumo, vino de mala calidad, manzana , pera, cereza, castaña é higos ; cria ganado vacuno y de cerda; hay caza y pesca, IND. : la agrícola, la de herrería ó claveteria con el auxilio de 11 martinetes donde se tira el hierro en varillas, 19 molinos harineros de agua y 2 batanes para el sayal burdo, tejido en el mismo pais. El COMERCIO está reducido á la venta de clavazón que se hace á metálico y á cambio de paños en los mercados que se celebran en Boal  todos los domingos, si bien el más concurrido es el último de cada mes.
POBL. .- 588 vec , 3,200 alm. CONTR. con las demás felig. que forman su ayunt. (V.)
“.

Xa nun quedan martinetes, ferrerías…os mercados xa nun son os domingos…as cousas cambian…os camios xa nun son tan malos…pero eigual el viño nun era tan malo.

A matanza del cocho

image

Poño aquí un enllace del documental feito por Adrián G. Bermúdez sobre a matanza del cocho nas terras eonaviegas, neste caso nel  llugar de San Román, en ibias.

A matanza del cocho tuvo gran importancia económica pras familias del medio rural, sendo tamén un acontecimento de reafirmación familiar i cultural.

Pra min era úa festa, úa alegría na que era fundamental a pericia del matarife. El que vía á mía casa era Pepe del Bentorrillo, coel sou mechero de gasolina, os sous cuitellos  ben afilados i aquel bon humor.

Na fotografia poden verse de esquerda á dereta a Panchito del Mazo; Belarmino del Llombatín; Chus de Felipa. Que grandes momentos.image

Pinchar aquí Documental de Adrián G. Bermúdez:

http://vimeo.com/111201596

El valor simbólico del Penedo Aballón de Boal.

 

A foto que aquí presento saqueila haberá xa 15 anos. Pode verse el Penedo Aballón nel sou estado orixinario, anterior a súa destrucción nel ano 2001.  A grandeza desde “monumento” natural apréciase vindo lo pequenas que resultan as dúas  mullerías que tan sentadas na esquina dereita. Os boaleses considerámoslo parte da nosa identidá i siempre que fun había  xente de visita intentando conseguir que aballase.

A forma fálica del Penedo Aballón fai  comprensible el crédito que ás veces se lle dan  ás antiguas historias que falan dél como un amuleto  de fertilidá, incluso un altar sagrado. Si é certo ou non,  incluso si a forma fálica que ten é casualidá da naturaleza ou deixa entrever úa intervención humana, é cousa que deben determinar os expertos.  Lo que sí sería interesante é úa actualización dos estudios existentes i úa catalogación apropiada del monumento.

image

,

Al Penedo Aballón, os expertos consideráronlo,  un capricho da naturaleza, pero localízase nun contexo pétreo, núa  necrópolis tumular , auténtica representación de arquitectura funeraria del periodo Neolítico. Muitísimos túmulos ou mamoas, que siguen a orientación N-Ne da Serra formando conxuntos funerarios feitos de pedras grandísimas  que contein cámaras de enterramento, desgraciadamente saqueadas na busca de tesouros.

Neste lugar chio de  enigmas, de misterio,  precisamente nun concello  destacado por  castros,  árboles sagrados,  ermitas… El Penedo Aballón é un auténtico símbolo ou icono pra os bualeses.

Pero ese carácter casi relixioso deste tipo de monumentos naturales nun é único de Boal.

En Navarra, nél valle del Baztán, a doce kilómetros de Elizondo, existe a “ArriKolunka“, (a pedra que baila) Del mesmo xeito que a del noso concello ta asentada nun contexto pétreo que  la convierten nun llugar especialmente significativo rodiado de misterio i de llendas.

A “Arrikulunka” (ou Arri kilinka, como tamén lle chaman), atópase nél  medio dúa zona chía de monumentos megalíticos. Nun radio de dous kilómetros, tan documentado por lo menos cincuenta i cinco dólmenes, máis de cuarenta túmulos, úa ducía de cronlechs, i abondos menhires.

Tamén dice úa antigua llenda que la lanzou el guerreiro  Roldán coel sou poderoso brazo.

image

 

Un caso singular é a “Piedra Movediza de Tandil”, en “Buenos Aires”, que  conta cúa curiosa llenda: Al inicio dos tempos el Sol i a Llúa eran marido i muller, dous xigantes, dúas divinidades, ambas búas i xenerosas.  Despós de crear a Terra deixaron aos homes disfrutándola. Pasados miles de noites e miles de  días nos que os humanos lles  ofrecían  rezos i danzas, apareceu el mal en forma dun  enorme puma que abracaba todo el celo,  sendo imposible  acabar con él con flechas i llanzas. As súas zarpuadas eran terribles. Despós de miles de flechas por fin úa atravesoulo caiendo ferido. El Sol deitouse a dormir i chegou a  Llúa que acabou coel espíritu del mal deixándolo enterrado debaxo  de enormes pedras. A última pedra que lle llanzou é  precisamente “A   Pedra Movediza de Tandil”. Decían que se movía condo la miraba el sol.

A Pedra Movediza de Tandil, igual que el Penedo Aballón  de Boal,   foi destruída nun acto vandálico en 1912 pero colocaron  úa réplica  nél ano 2007. Sendo sempre  un simbolo  da comarca, como tal foi inaugurada  por el Presidente da República, Néstor Kirchner, nun acto festivo y multitudinario.

 

imageimage

A  Muxía, dicen que chegou a  propia Virxen María en auxilio de Santiago dolido por as dificultades na difusión del cristianismo i el barco nél que veo partiuse contra as rocas.  Os cachos del barco convertíronse en  pedras que poden ser vistas alredor da ermita que foi erguida nese sito. As pedras chámanlles Timón, Vela i Casco. Esta última é  a famosa Pena Abaladoira o Casco.  Os movementos da pedra nos  días de tempestá fain un ruxir que asomella un queixido que sirve de  aviso aos navegantes del perigo. Encima da pedra bailan antiguas muñeiras. Aquí vemos como as esqueicidas adoraciones i cultos célticos ás pedras  son sustituidos por a adoración á virxen.

image

 

A Pena abaladoira de Alfoz  é un  bolo de granito ou oval fálico , que asentado en terra firme e que se move cun  lixeiro  impulso. El sou destino era fundamentalmente relixiosa  i aparentemente, foi dedicado a cultos de fertilidá debido á sua forma fálica. Deste xeito os casados que tian problemas de infertilidá  achegábanse al penedo unde  realizaban ritos de fertilización.

image

 

Ao llargo da história , praticamente todas as civilizacióis usan as pedras sagradas . Así , na Grécia antigua fálase da adoración a úa pedra caída del cielo. Os romanos  refírense á pedras piramidales dentro dos templos.  Qué decir dos árabes i da pedra da Meca.

Condo falamos de espacios sagrados nun falamos solo de edifícios, tamén hai llugares naturais que considerábanse úa manifestación do divino . Vemos como muitas culturas fain parte dos sous rituais al aire libre , tanto en montes como en montañas. Nesos sitos sagrados chantaban menhires i bailaban en corro alredor dellos para absorber a enerxía da terra.

Tamén está el caso dos monumentos funerarios como os túmulos, estelas, megalitos…que son moradas dos mortos. Muitos destos sitos foron cristianizados construindo capillas, puendo cruceiros…

Así a  pedra ten sido un símbolo de vida i de santidá . El sou culto ten básicamente un sentido de  fertilidá i prosperidá. Tein rezado as pedras  pedindo descendencia en  Índia, Austrália, Nova Guinea…

En Europa, a cultura pre-histórica que xiraba en torno dos dolmens i megalitos tuvo un significado de fecundidá asociada á forma allargada i vertical desos elementos. Na parte noroeste da España abundan crenzas i rituais asociados coas pedras sagradas. Desde xeito  as pedras aballadoiras  tían el poder de darlles fertilidá as mulleres infértiles (Úa superstición orixinaria da tradición celta ).

A motivación de quellas culturas célticas  era que  consideraban ás pedras aballadoiras  como elementos cargados de forza i de resistencia i mediante ritos relixiosos intentaban transmitirse a ellos mismos esa forza pra protexerse.

En Boal el Penedo Aballón é tan querido porque é un símbolo da forza dos boaleses decididos a afrontar as dificultades.  Si  as pedras da cruz tein úa función protectora  frente al mal, el Penedo Aballón representa a convicción de que vamos a ter éxito, a confianza de que a terra producirá os sous frutos, a garantía de que haberá búa cosecha. El Penedo aballón é un símbolo de esperanza.

Pero pra que esa fertilidá que todos queremos  sia posible é necesario el rito colectivo, el baile al corro alredor del noso penedo,  a recreación simbólica da ancestral danza grupal  propia de Boal  “A lluita” ( por certo, dame dolo decir que nunca la vin bailar) E necesario superar malentendidos i celebrar con alegría os llogros, evitando excesivos protagonismos, escuitando el que se nos dice,  falando con respeto i prudencia sen apartar a nadie,  procurando consensos i sendo fortes frente á vanidá mal entendida.  Que sía tempo de esperanza depende de todos os que somos “Naturales del Concello de Boal” i de nun esqueicer el exemplo de lo que fixeron os emigrantes bualeses na Habana alló por el año 1911.

Bailando esa danza colectiva podemos conseguir lo que nos propoñamos, pode que hasta  ver algún  dia  úa réplica del Penedo Aballón.

image

 

 

Felices festas i bon ano novo con “El nacemento de Boal” de “El nenón”

Misa en Roxios

El nacemento de Boal é úa  tradicional  representación feita na igresia con un texto atribuido a  Francisco Fernández Novo,  un carpinteiro chamado “El Nenón”  (A Barreira, Boal 1842-1922).

Según informa el profesor  Xoán  Babarro González,  en “Evos un amaicer mui guapo” (ISBN 978-84-8158-352-6) el nacemento era un acto que todos os vecios aguardaban i ensallabanlo nenos i nenas que acudían al catecismo. Susina de Boal recorda a súa participación con Loli de Lala i Conchita da Paca. Tamén consta que en 1925 foi recitada por Emilio Fernández López.

El texto presenta  úa escena “núa noite de xelada” na que á casa de Mingón chega Pericón da Baxada. A familia, hospitalaria,  dalle de comer   castañas, úas concas de caldo i  “de lleite úa cazolada” .  Nesa situación Pericón, agradecido por el trata que lle daban,  recorda i  conta a historia del nacemento de Jesus  féndolles un alago aos que lo convidaban.

(…)

Fai hoi us dous mil anos

(a mía memoria é mui flaca)

a empadronarse corrían

a Belén xente de traza.

Tamén iba San José

i a Virgen, súa esposa casta,

a cumplir con el precepto

que un rei terreno mandaba.

– ¡Que frio fai, decía tio Pepe!

¿Conto me dolen as patas!

– Pouco falta -dixo a Virgen-;

de Belén xa vexo as casas.

Acercáronse a úa porta

que dun palacio pintaba,

chamaron dando dous golpes;

nin un alma contestaba.

Asomouse a un corredor 

un señor das pernas llargas:

-¿Que buscan a estas horas?

-dixo con mui mala cara-

-Buscaba casa cuberta.

-Ídevos; nun dou pousada.

Ídevos aunque morrades

de fame i frío na invernada;

casa cuberta nun dou

aos probes que nun la pagan.

Fóronse camín del monte;

os dous de frio tiritaban

i dando gracias a Dios

metéronse núa cabaña.

Nel reló deron as doce,

San José el llume atizaba;

entonces pariu a Virgen

a Dios entre úas payas.

¿Como trembaba de frio

Jesucristo na cabaña!

¡Ben deitou del boi i a mula

que un pouco lo calentaban!

Jesucristo foi adorado

dos pastores na cabaña-

De Belén…, nun quixo a naide;

¡era xente sen entrañas!

Tampouco han querer nel cielo

a xente de malas mañas

que aos probes que yelo piden

mándalos sin dar pousada.

(…)

Pos eso, felices festas i bon ano novo.

Ruda, a planta da búa sorte que nun debe faltar núa casa

Eu desconocía a ruda  pero faloume della úa familia vida del Uruguay hai us anos, con antepasados vasco-gallegos, que me contaron as súas propiedades i dixéronme  que querían conseguir úa destas plantas. A mía sorpresa foi que nun me resultou nada dificil conseguilla, i souben que muitas “mullerías,  lindas i vellías” , como me dixeron  os meus  amigos de acullú del océano Atlántico,  inda cuidan i mantein  esta planta nas súas casas. Eu xa tou intentado que me aprenda úa. Conseguinla nel Llombatín, concello de Eilao.

Ruda buena suerte

Nas terras del Navia Eo inda persiste en muitas casas a tradición de ter sempre  úa planta de “Ruda” como garantía pra protexerse contra el  mal de ollo i  pra que recolla as malas enerxías que nos queran perxudicar.

Dicen algús que  a ruda ten gran forza  contra os   espíritus ruíos  i  contra as malas artes de terceiros,  que é protectora i  portadora de búa sorte.

Desde tempos inmemoriales  i  en diferentes culturas , aproveitasen os beneficios da ruda.

Era común que os xueces romanos  llevaran consigo algúas follas de ruda  condo debían tar en contacto con algún preso, pos  crían  que a ruda  preservabalos  das contaminaciois  i  del mal de ollo.

Cóntase que tamñen os chinos  lle otorgan  características beneficiosas i usábanla pra  contrarrestar os malos pensamentos.

Prá cultura celta a ruda protexía dos feitizos i maleficios, da mala sorte i usabánla prás bendiciois  i prá curación de enfermos

Flor nacional de Lituana,  asociada a femenidá, en muitas canciois tradicionales británicas simboliza a pena,  presente na música de metal progresivo americano, (Symphony X,  “Absinte y Ruda”),  a herba da gracia, planta de follas perennes que parece que acompaña a nosa historia de sempre e por sempre.

caña_ruda bebida

A planta foi introducida en América por os europeos.

El chamamé  é un xenero musical  con raíces indíxenas guaraníes,  (El idioma duaraní fálase en Paraguay, Arxentina , Bolivia y Brasil) El chamado  rei del chamamé, Tarragó Ros,   ten un tema músical que se titula caña con ruda,  que da constancia da importancia de esta planta.

♫ ☞Escuitar Caña con ruda deTarragó Ros en Spotify

Escuitar Caña con ruda de Tarragó Ros en You Tube

“No hay primero de agosto, si no hay caña con ruda…
así la gente acostumbra en todito el litoral.
Es la mejor medicina pa’ vencer al mes más bravo.
Cuando mame está curando, siento que me voy picando,
…y ya dice la experiencia: gente caú ndapenay”
Tarragó Ros fálanos  nesta canción dúa costume  mui querida del litoral arxentino que consiste en tomar  el día primeiro de agosto tres papadios  de caña con ruda pra ferlle  frente al mes máis frio del ano. Esta é a tradición popular que inda  persiste como  como amuleto contra a mala sorte i as enfermedades durante a estación de pior tempo del ano. Antiguamente esa ruda era vendecida el día de ramos. Tamén fían un té con agua bendita, pero como é úa planta venenosa debían tomar mui pouca cantidá.
ruda na amo
El  primeiro de agosto e  un día especial en diferentes  culturas. El  mesmo  día que se rinde honor  á  Pacha Mama (Madre Terra), á que  da fecundidá aos campos i da  búa coseita, poso da mitoloxía  incaica  que inda  pervive  vixente en muitas comunidades del noroeste arxentino i zonas andinas, el mesmo día os celtas festexaban el festival de Lughnasa en honor de Lugh  (cristianizado a San Llourenzo)  el dios chamado “El intelixente”, poeta, historiador, guerreiro, médico, arpista i mago, de bon parecer, novo, forte,  atlético, mui guapo . El culto a este dios irlandés  extendeuse  al continente i deu el sou nome  a varias ciudades europeas: Lyon (Francia), Lugo (España), Leiten (Holanda), Leignitz (Alemania).