El discurso que nunca pronunciou un Conselleiro de Cultura de Asturias

DBF043EF-E64A-4310-AF80-6B56A317106A

 

Búas tarde; dígovos a todos os presentes e dígovoslo de corazón. Búas son as tardes como éstas, nas que somos quén a xuntarnos pra cellebrar e reconocer lo millor del idioma gallego de Asturias,  de esta llingua que é  “la lengua viva de nuestro pueblo” como dixera, en castellán, e referíndose al asturiano, el que seguramente seña ún dos asturianos máis brillantes da nosa  hestoria, Gaspar Melchor de Jovellanos.

Aconcellámonos esta búa tarde na casa del conocimiento e da ciencia asturiana, na Universidá de Uviéu –gracias  Sr. Rector por a súa acollida–, pra cellebrar a  creación nun idioma que sendo propio dúa parte dos asturianos, os da comarca del Eo-Navia, considerámosla úa llingua nosa, de todos os asturianos. Tamos aqui pra eso e pra reconocerlles os sous méritos aos mellores escritores de poesía, teatro, novela,ensallo, cómic e lliteratura xuvenil, dacordo coas  bases dos concursos lliterarios convocados por a Consellería de Educación e Cultura del Goberno del Principado de Asturias pra promocionar el gallego asturiano.

Una llingua, desto non hai duda, é el producto máis importante de cualquier cultura. Nin  hai monumento, rito nin feito cultural tan vivo, tan creativo, tan polivalente como úa llingua; as llingüas valen pra codificar a realidá sentida ou imaxinada, valen pra falar de cousas ou entes inexistentes, valen incluso pra falar de sí mesmas; pero, amáis de ser un producto cultural, cada llingua é vehículo da propia cultura que a xenerou i é  a través  da llingua como se trasmite esa mesma cultura e se perpetúa dúa xeneración á outra, con voz propia, distintiva e distinguida, porque todas as  llinguas, como ben é  sabido, FALAN de lo mesmo, pero enxamis dúas llinguas  DICEN lo mesmo.

As pallabras tein ademáis a virtualidá de recoller el sou contesto e deste xeito, llonxe de ser algo inerte e ríxido, as llinguas –e de eso é un bon exemplo el gallego asturiano– viven nas súas variantes. A riqueza da  diversidá dúa cultura recóllese nas variantes diatópicas ou xeográficas da  súa llingua. El gallego de Asturias é un tesouro que nos chega da llingua medieval galaico-portuguesa que ten como exponente importantes documentos recollidos na abadía de  Vilanova de Ozcos. Asturias mostra orgullosa esta riqueza que é de todos os asturianos.

Por eso, non é  un problema, sinón un beneficio pra úa llingua el  que se cultiven as variantes. Enriquece a llingua el feito de que os escritores escriban nas súas variantes, como tamén  a enriquece que contemos con úa norma culta i estándar, y que sexamos quèn a emplealla nos contestos en que conveña e seña necesario.

Desgraciadamente, el rexistro cultu del gallego asturiano, que hoi existe en Galicia gracias a oficialidá del idioma, -e que intenta crearse en Asturias, -ás veces separándo innecesariamente el noso gallego asturiano del resto de falas galegas- parece crear en muitos falantes distancia; tanta distancia como producía a  prosa medieval del Rei Sabio nel siglo XIII–, distancia, pero tamén sensación de que esto non é el  que falamos nosoutros’, e vemos pouco a pouco como el chapurreado -ese “gallego asturiano mínimo urbano”, nel que pei que non fai falta cuidado na espresión, nel que os falantes deixan caller, arbitrariamente e sin control, interferencias col castellán–, ven  alcanzando máis e máis espacios de uso.

Pero pra entender ben este fenómeno,  é  mester perguntarse se os falantes de cualquer outra llingua se identifican col sou rexistro culto. Todo el  mundo entende a diversidá de rexistros noutras  llinguas (rexistro formal, informal, coloquial, vulgar…); variedá de rexistros que, sin embargo, non tan claros nel caso del  gallego asturiano, que como se sabe é úa variedá dialectal del idioma gallego.

El chapurreado pode entenderse como algo esporádico que pode  vir ben nun contesto determinado, pero non pode ser el noso xeito  habitual de espresarnos.

Pensemos na hestoria de outras llinguas: úa llingua non morre de un día pra outru, as llinguas morren pola súa  propia evolución, por os fenómenos de sustrato, superestrato e adstrato, pero sobre todo morren por a forza que outras  llinguas exercen sobre ellas i el chapurreado é  a constatación de que el castellán ta exercendo úa presión enorme sobre el gallego asturiano, que tamén vese minusvalorado por os medios de comunicación asturianos que utilizan tanto el castellán como incluso, en ambitos  territoriais inadecuados, el irmau bable ou asturiano quitándolle  a visibilidá que lle corresponde ás falas gallegas de Asturias.

Si non  nos esforzamos en que “a nosa fala”  manteña os sous rasgos distintivos en toda a  amplitú posible del sou paradigma i en todos os  contextos sociollingüísticos, especialmente nos máis altos, os máis cultos, se seguimos cultivando el chapurreado, persistindo na vulgarización del idioma, favorecendo el sou distanzamento del resto de falas galegas que conforman el sou corpus lingüístico, taremos axudando nun síntoma inequívocu da agonía dun idioma– teñan vostedes por seguro que el  final ta próximo:  el gallego asturiano pasará a ser, irremisiblemente, úa variante diatópica del castellán, un bable que non é bable, úa mestura de gallego-castellano e asturiano ou un castellanu rociado con rasgos gallegos. Deste xeito  é  como morren os idiomas.

E xusto aquí , na espansión de los usos cultos del gallego de Asturias , nel enriquecimento dos sous rexistros internos, ten , sen  duda , todo aquel que escribe na súa fala materna un llabor cabeceiro que non deberá esqueicer nin pospuer.

Os  escultores buscan el mellor mármol pra as  súas pezas, os pintores os mellores pigmentos pra as  súas pinturas, os compositores os instrumentos que mellor sonen  e os escritores, estos que hoi vimos premiar, buscan, tamén nel caso da  llingua propia del Eo-Navia, el gallego asturiano, a materia coa que, amáis de expresarse, podan crear belleza. Danmos aos que llemos en gallego-asturiano realidades novas, coas que este  mundo noso enguapece, desvélase, preséntasemos como máis  claro e máis  comprensible ou  polo menos máis amable.

Esa guapura que creades  os artistes coa palabra fai a llingua, non solo máis  prestosa, senón tamén máis forte, máis duradeira, atrévome a decivos que asta inmortal. Todos os  que tamos hoi aquí traballamos  todos os  días pral fortalecemento del gallego asturiano, e vosoutros, escritores, sodes peza  fundamental nesa estaxa.

Falar, escuitar, ller i escribir núa  llingua son as únicas formas de mantella viva e de todas ellas, é a escritura i especialmente a escritura lliteraria a que a perpetúa é a fai trascender nel tempo e superar as súas  fromteiras.

É un traballo, creo, máis  de Apolo que de Baco, máis de esforzo, técnica  e empeño que de arrebatos momentaneos ou de ideas felices.

Gracias, pol voso arte, e norabúa aos que hoi premiamos

Gracias e norabúa  por aportar a esta llingua el voso  traballo, por dar  aos falantes de gallego asturiano máis razois  pra querer esta llingua, pra siguir sorprendéndonos con ella, pra disfrutalla, cuidalla e traballar por ella.

Acabo con unos versos del poema “Verde limón”, precisamente dúa das millores escritoras en gallego asturiano, Belén Rico Prieto:

Se él pode

vivir aquí

-nun sendo árbol de esta terra-

como nun vai resistir

el temporal

el canto alegre

-verde xunco-

da nosa fala.

 

Uviéu, 6 de xaneiro  de 2018.

 

 

P.D. Este  discurso nunca pronunciado é úa recreativa revisión ficticia que sacando fora de contexto palabras realmente pronunciadas, intenta denunciar el esqueicemento del gallego asturiano del que son culpables os governantes asturianos. Non intenta molestar nin faltar, sólo reivindicar. Gracias.

 

 

Advertisements

Lliteratura infantil en gallego asturiano: Aurora Bermúdez Nava (A Caridá, 1965) en “Operación Llóntriga”.

   69D73E23-252B-441A-9EDD-F49885041918.jpeg

    El editor Pascual Ortiz é úa persona nova, de bon trato, afable, educada, tranquila…Tranquila!? Non tranquila non! É un fervedeiro de entusiasmo.

    El sou entusiasmo é editar, editar e editar. Eu creo que condo dorme soña con editar. Esa é a súa obsesión.

    Baxo “Canel Editores” publica obras que tein vinculación coel Eo-Navia i  coel gallego asturiano.

    Hoi empezou a distribución na comarca eonaviega dúa preciosa novelía  infantil de Aurora Bermúdez Nava ( A Caridá, 1965) con guapísimas ilustraciois de Gloria González Alvarez (Llebredo, 1968).

    Tamos delantre dúa hestoria de misterio na que úa nena chamada Irene, que ten a facultá de falar cos animales, trama un plan de búsqueda de duas amigas desaparecidas, as llóndrigas Pis e Pas que vivían nel río, á altura del Prao Vello.

    Na aventura participan as Forzas Especiales del Aire dirixidas pollo azor, el Equipo de Operaciois Acuáticas formadas por as ras, i el Grupo de Operaciois terrestres que conta, entre outros membros, coel razcacheiro.

07422D94-3F2D-4330-B5B8-C68FB9C3D595

    El llibro é úa gran oportunidá pra cuidar el noso idioma, el gallego asturiano, posibilitando que os nenos i nenas se divirtan coas nosas palabras al tempo que fomentan el hábito de llectura, desenvólvense na capacidá del bilingúísmo e, sobre todo, pasan un cachín mui agradable vivindo aventuras que transmiten valores como a pacencia, a solidaridá, a amistá, el espiritu reivindicativo i el sentido del humor.

                              …

Al tempo que se asolella este librín de lliteratura infantil Canel Editores tamén volve a puer nas llibrerias a reedicción del Vocabulario del Bable de Occidente de Bernardo Acevedo e Marcelino Fernández. Este Vocabulario é un documento mui valioso pral gallego asturiano pro hoi sábense cousas que é úa pena que  non se aproveitara a ocasión  pra explicar  mediante úa breve pero necesaria nota hac hoc.

 FF52FC6C-B888-4558-9B56-34EBBE8A639A.jpeg

    A editorial dice que lo que fai é publicar el llibro tal e como se publicou en 1932. Pero eso non é del todo así. Úa edicción facsímil (del llatín fac simile, “hacer semellante “) é úa reproducción exacta, úa imitación idéntica dun libro, dun manuscrito, dun mapa,etc. Os facsímiles solen verse en museos pra permitir que os usuarios teñan acceso a úa copia exacta.

    Neste caso non é realmente úa edicción facsímil i a portada del llibro non é a portada de aquel llibro de 1932 senón úa portada actual coel logo da editorial “Canel Editores” i  esto implica insistir nel equívoco que aquel título e certas afirmaciois da edición de 1932 foron calificadas posteriormente como desafortunadas por el mismísimo Dámaso Alonso ou por el ben conocido Pérez  de Castro.

    Esos erros, por a  súa transcendencia merecerían esa nota aclaratoria. A xente ten dereito a ser ben informada. Con todo el principal responsable da desatención del gallego asturiano é a Administración asturiana i a iniciativa privada ten menos culpa. Explico esos detalles:

    Efectivamente Menéndez Pidal, fundador da Escola de Filoloxía Española, Director de Real Academia Española (RAE) entre 1925-1939 e 1947-1968, e tamén fundador da filoloxía asturiana coa súa obra El dialecto Leonés publicada vintiseis anos antes, en 1906 que dice lo seguinte:

“ En Asturias, junto al mar, el dialecto leonés no empieza sino a la derecha del rio Navia; a la izquierda Del Río se habla hoy una variedad del gallego de Lugo, y aún en algunos pueblos inmediatos a la orilla derecha. Así en Armental, que está a la. Derecha, se dice corpo, terra, morto, tempo.” (Menéndez Pidal, 1906)

“ El gallego se extiende por una faja de unos ocho kilómetros al Oriente del Navia. Probablemente por razónes históricas ta antiguas, que tendrán algo que ver con el límite de los conventus jurídicos Asturicense y Lucense; el río Navia, según Plinio, separaba a los astures pésicos de los gallegos lucenses” (Menéndez Pidal, 1906, 31)

    Por qué entonces Pidal, sabedor da realidá llingûística del Eo-Navia, dá por buas as equivocaciois de Marcelino Fernández i Acevedo y Huelves?  A resposta é  que por amistá.

    Marcelino estaba enfermo de morte, tan grave que  nin puido ver el llibro publicado. Pero tanto M. Pidal como Dámaso Alonso e outros importantísimos   filólogos deixaron ben clara a realidá llingüístico del Eo-Navia.  Estas son as verdades: 

Ramón Menendez Pidal fai un homenaxe a un amigo i contradice por eso os sous propios estudios. (Hai qué ter en contá que a importancia que se lle daba entonces aos idiomas que non fosen el español era a efectos de documentación. Non existían os dereitos llingüísticos nin culturales):

 “ Mi antiguo amigo D. Marcelino Fernández, herido de mortal enfermedad, no dejaba de sentir, entre sus dolores tísicos, esta preocupación porque un trabajo suyo de mucho tiempo fuese a quedar perdido. Hacía años que él, catedrático de latín en el Instituto de Oviedo, hijo entusiasta de Asturias, de cuya capital rigió los destinos municipales, y autor de un estudio sobre El Franco y su concejo, me había enviado un copioso vocabulario recogido en el occidente de Asturias, y a instancias mias lo había después rehecho y perfeccionado cuanto pudo. Habíamos convenido la publicación de dicho vocabulario en este ARCHIVO DE TRADICIONES POPULARES, donde ahora ve La Luz, y por dar un último consuelo al buen amigo, habíamos anticipado y forzado el paso de la impresión; pero aun así apenas pudo ver las pruebas del primer pliego cuando le sobrevino la muerte que hacía tanto le perseguía.“  (M. Pidal Presentación del Vovabulario del Bable de Occidente. 1932)

    Nel Navia-Eo non se fala bable nin un mesturado senón gallego asturiano, úa lingua que pertenece al corpus lingüístico del gallago-portugués, úa fala máis das falas gallegas. Xa puxen antes referências de M. Pidal, poño agora úa del poeta i filólogo español, que foi Director da Real Academia de la Lengua Española de 1968 a 1982:

“Frente a la cortante división administrativa entre Galicia y Asturias, el lenguaje ofrece una serie de gradaciones (…) Baste hoy decir que la afirmación ya antigua de que el gallego llega, dentro de Asturias, hasta el río Navia, es justíssima, si bien, como es sabido, algunos fenómenos tipicamente asturianos penetran al lado Oeste de esa línea. Estas hablas de entre el Navia y el Eo fundamentalmente gallegas, pero con algunos rasgos asturianos, las designo con el nombre de gallego-asturiano (Alonso, 1945, 1972: 391)”

    Nel Navia-Eo  non habitaban, como dice equivocadamente tamén ese llibro, as tribus astures dos pésicos senón as galaicas dos albiois, egobarros e cibarcos. El  historiador e arqueólogo, natural de Albacete, José Luís Maya González, doctorado con a tese “A cultura castrexa en Asturias” (Biblioteca histórica de Asturias, 1989) dice:

    “En primer lugar los egobarros tamarine que, como indica el nombre ocupaban las orillas del Ego (Eo) os territorios da Veiga de Castropol.
Después están los Cibarcos con eje en Porcia y asentamientos nos concellos de Tapia, El Franco e poblados en El Esteiro, Tapia, A Corona de Arancedo.
Finalmente os Albiois o grupo galaico máis oriental localizado en las riberas del Navia, rio citado a mitad del S.II D.C. Por Ptolomeo bajo el nombre de Navia Albión.”
    “Os albiois ocuparían castros tan conocidos como Mohías, Coañ”   i asegura que “aunque descoñocemos se controlaban as dúas ourellas Del Río, parece posible si femos coincidir el límite histórico dos galaicos coel límite lingüístico tradicional del gallego”

    Porque está é a realidá, el llatín que trouxeron os romanos derivou núa fala gallega que chamamos gallego-asturiano.

    Estas equivocaciois era ben que quedaran  aclaradas.  Hai que educar  nel orgullo, na dignidá del idioma propio. Lo primeiro chamar as cousas por el sou nome.

    Pro xa digo, el interés deste libro é innegable.

Felices festas i bon ano novo 2018

9C8100B2-68EE-4F34-B344-FA0852FF48A0.jpeg

 

El nacemento de Boal.

(…)

Fai hoi us dous mil anos

(a mía memoria é mui flaca)

a empadronarse corrían

a Belén xente de traza.

Tamén iba San José

i a Virxen, súa esposa casta,

a cumplir con el precepto

que un rei terreno mandaba.

– ¡Que frio fai, decía tio Pepe!

¿Conto me dolen as patas!

– Pouco falta -dixo a Virxen-;

de Belén xa vexo as casas.

Acercáronse a úa porta

que dun palacio pintaba,

chamaron dando dous golpes;

nin un alma contestaba.

Asomouse a un corredor

un señor das pernas llargas:

-¿Que buscan a estas horas?

-dixo con mui mala cara-

-Buscaba casa cuberta.

-Ídevos; nun dou pousada.

Ídevos aunque morrades

de fame i frío na invernada;

casa cuberta nun dou

aos probes que nun la pagan.

Fóronse camín del monte;

os dous de frio tiritaban

i dando gracias a Dios

metéronse núa cabana.

Nel reló deron as doce,

San Xosé el llume atizaba;

entonces pariu a Virxen

a Dios entre úas pallas.

¿Como trembaba de frio

Xesucristo na cabana!

¡Ben deitou del boi i a mula

que un pouco lo calentaban!

Xesucristo foi adorado

dos pastores na cabana-

De Belén…, nun quixo a naide;

¡era xente sen entrañas!

Tampouco han querer nel cielo

a xente de malas mañas

que aos probes que llo  piden

mándalos sin dar pousada.

(…)

El Nenón.

 

El nacemento de Boal é úa tradicional representación feita na igresia con un texto atribuido a Francisco Fernández Novo, un carpinteiro chamado “El Nenón” (A Barreira, Boal 1842-1922).

Según informa el profesor Xoán Babarro González, en “Evos un amaicer mui guapo” (ISBN 978-84-8158-352-6) el nacemento era un acto que todos os vecios aguardaban i ensaiábanlo nenos i nenas que acudían al catecismo. Susina de Boal recorda a súa participación con Loli de Lala i Conchita da Paca. Tamén consta que en 1925 foi recitada por Emilio Fernández López.

El texto presenta úa escena “núa noite de xelada” na que á casa de Mingón chega Pericón da Baxada. A familia, hospitalaria, dalle de comer castañas, úas concas de caldo i “de lleite úa cazolada” . Nesa situación Pericón, agradecido por el trata que lle daban, recorda i conta a historia del nacemento de Jesus féndolles un alago aos que lo convidaban.

 

Pos eso, felices festas i bon ano novo.

Que el recordo destos textos nos faga ser máis solidarios cos que sufren. Que as festas natalegas tamén van un  pouco deso. 

Farruco Graña: el escritor que dá clases en Tapia de Casarego.

9AB28BA9-58DD-4E12-95E8-ACD5EF01C211

Farruco Graña naceu en Carballo, Galicia (1966). É concelleiro en Ribadeo (Galicia tamén) e profesor de Filosofía nos IES de Tapia de Casarego. (Neste caso xa Asturias).

Nel Eo-Navia temos costume de nun mirar muito que sucede ao outro lado del rio Eo, como si esa paisaxe aberta, esa llibertá que tein as auguas del mar  Cantabrico e os ventos da Bobia de circular ceibes  nun a tuvésemos os humanos. Eso é algo que non lle sucede a Farruco Graña como evidencia el libro de contos “Badaladas de Anllóns publicado el pasado mes de xuno por Edicións Embora.

Nel conto “O tren de Vilaodriz” a comunicación entre as dúas ourellas é evidente: “ Visitaban todas as feiras da contorna a unha e outra beira do Eo. De Boal a Foz e Burela, ou de Navia ata Mondoñedo e Riotorto. A don Manuel a súa experiência serviu lle para conocer mói polo muiudo ás xentes dun e outro lado.

Farruco Graña  traballa en Asturias e xa ten de sobras superadas esas miradas que nun llevan a ningún llugar. El sou aprecio e conocemento de un llado e outro é evidente. El autor de “O bosque de Nagore”  e “O soño de Xoán” presenta nos relatos de  “Badalaldas de Anllons, (un rio que desemboca el océano Atlántico)   un puñado de hestorias, case todas premiadas,   que falan da lluita das xentes por salír pralante e que valen pralló e pracó.

Por eso el autor nun se queda nas ribeiras del Anllóns, os sous relatos tamén falan de verdades que forman parte das terras del Eo-Navia, porque os sous personaxes viven as nosas vivenzas. El lector saberá atopar el que digo e descubrir esos detalles dos que falan os badallos das campás que Farruco soubo escuitar e transformar en contos.

Pode que a muitos asturianos desta comarca lles poda costar un pouco (ao empezo)  ller en galego común, ou quizáis no. Esto depende máis de predisposición que de ningúa outra cousa xa que conocemento del idioma temos. Vamos probar.

Este é el empezo del conto “A dama da Pedra Moura” :

Máxima naceu preto do petón de Calvelo, na casa do Curro. Des que era ben noviña acostumouse a ver por entre os regatos e as fontes á vella da cova de San Paio da Devesa. Os anciáns da aldea dicían que esa medio bruxa andaba roldando os lugares da contorna para enfeitizar aos mozos e levalos con ela a outro mundo. Aos pequeños avisábanos ben que era úa papanenos…” (…)

Que? Como foi a cousa? Entendemos ou nun entendemos?

É vidente que pode ser útil ter  ao pé un movil ou úa tablet coel Diccionario Galego da Real Academia  Galega  e dese xeito saber que petón é úa pena que sobresale nel mar, pode que un outeiro. Se nun lo averiguamos polo contexto, claro.

Nel relato fálase da fervenza de San Paio da Devesa. Úa fervenza de  auguas que caen a cachón, un salto de augua, úa cascada…úa seimeira… Todas estas  palabras que aparecen nel texto utilízanse nalgún sito del  Eo-Navia pra definir ese augua que se precipita por el desnivel del tarrén i amaña borbollas, espuma branca e ruxe como se fervera. Todas son palabras nosas e todas tan nel dicicionario galego xunta con outras que pode nos resulten menos conocidas.

Hai úa conexión cultural entre esas ribeiras del Anllóns e as nosas ribeiras, algo que se transmite  na forma de escribir de Farruco que caltre no noso xeito de ver el mundo. A “Pedra Moura” existe realmente. É un dolmen inmenso, un enterramento de hai máis de 4700 anos del que contan que as pedras foron acarrexadas por úa muller  desde el “petón de Calvelo”, mentras iba filando núa roca e dándolle de mamar a un cativo. A primeira parte da hestoria é exactamente a mesma cá del dolmen de Entrerrios (Concello de Eilao) , al que nosoutros chámamos “Pedra da Filadoira”.  Seguramente trátase da mesma muller pero condo chegou as ribeiras del Navia ou lle quedou  esqueicido el neno nalgúa aldea ou el pequeno  xa medrara tanto que xa nun mamaba.

Ademáis escondidos  nestos contos están as reflexiois del Farruco filósofo que nos dice i advirte han de volver os tempos nos que de novo a maneira de ser das aldeas recupere a súa importancia, porque, recorda,  agora, equivocadamente,  todo pasa pola finura dos da villas sendo como é falso  que nel  campo todo seña atraso e xente bruta.

Farruco avisa como se lle falara á madre terra: Non esqueizas os sous sons, as súas verbas. Pra ser tu mesma precisas dun punto de referencia desde el que poder evolucionar xa que  sempre teremos que volver ás orixes pra emprender de novo outra senda.

Creo que os que se decidan ller ,con paciencia e pouco a pouco os que  teñan menos hábito, van a disfrutar destos guapos relatos del vecín Farruco Graña, ese escritor que é profesor en Tapia de Casarego.

0865F05C-31D4-4A69-91C9-B6AB3250FD26

 

XXIX Semana Cultural de Santiso de Abres. 

Nas terras del Eo-Navia xa hai tempo que vein sucedendo cousas que indican que a comarca está recuperando a autoestima que  se foi  coel éxodo rural, coa emigración,  coel abandono del medio rural. A discriminación económica i social xunto coel nun ter fiunza nel propio futuro acaban creando un sentimento colectivo de derrota.  El Navia-Eo lluita por existir, lleva semando muito tempo i pode que xa se acerque el tempo de recoller, de superar el autoodio que nos descompón.

Hoi a comarca Navia-Eo ta ganando a engarradella contra el propio desánimo i volve a identificarse como colectividá que sabe que a zona merece a pena, que os recursos de que se dispón son valuosos, incluido tamén  el idioma que se fala, del que os depositarios cada vez tein máis concencia de que é un idioma como outro cualquera digno de ser cuidado i respetado.

Inda un pouco estragallados, ás veces asta pensando que se defenden intereses diferentes, en todos e cada un dos concellos eonaviegos hai personas i colectivos que están a traballar por conseguir convertir el medio rural nel que viven nun espacio atractivo i de futuro. El axudarse entre iniciativas, entre colectivos i asociaciois, entre concellos i superar demarcaciois administrativas i territoriales  é un reto a superar al que inda lle costa desaparecer. Pensar como comarca, aprender de lo que fain os vecius, axudarlles a que as súas iniciativas teñan  éxito é úa asignatura que necesita algún repaso.

Realmente hai muita xente que lleva tempo semando: A XXI Semana Cultural de Santiso,  el XIII Encontró de Portadores da Tradición Oral, a XXXIV Noite Popular de Porcía, el XVII  Rally Subida a Castrillón,   As XV Xornadas de Historia Local de Ribadeo,  é XIV Xornadas de Historia Local de Navia,  a XXXI Feira da Mel de Boal…a IV Festa Indiana de Ribadeo i a II Festa Indiana de Boal.  El motor social da comarca eonaviego rumba.

A XXIX Semana Cultural de Santiso de Abres, que se celebra del ventiún asta el ventisete de agosto na plaza de San Xuán de Santiso, desenvolve un programa que ten úa riqueza que paga a pena comentar.

El acto emblemático é a XV Malla do Trigo del día 27 de agosto ás 17.00 i el XIII Encontro de Portadores da Tradición Oral, ese mesmo dia con comida popular e música tradicional polo grupo Eco das Minas.

Mallar lo trillo, como dice el Presidente da Asociación Cultural San Tirso del Eo, Ángel Prieto Souto,  nun se fai nun cachín. El trigo hai que plántallo, cuídallo, recollelo… Vamos que hai muito traballo detrás. Así son as actividades culturales; el sou valor está en lo que enriquecen aos participantes pero detrás hai muita xeira. Ese traballo colaborativo i a satisfacción que llevan os que tein el acerto de ir a estos actos é lo que fain que con ellos a comarca medre i salga dese desánimo del que falaba al empezo. Estas propostas de ocio, de aprender, de compartir, de divertirse dun xeito constructivo son as que crean músculo social, as que reforzar os lazos e xeneran el combustible pra que el motor da comarca volva a ruxir i crean comunidá. Porque el que fai progresar é lo que se fai pral crecimento i  disfrute dos propios habitantes da zona. El resto, guste ou non, son espexismos.

El martes 22 fálase de educación, el mércores un poeta e doctor en periodismo Héctor Acebo, natural de  Santiso, explica  pra que sirve a poesía; el xoves viaxan polas “Ruta dos 2000 pasos i Vía Rexia”. El sábado presentan el poemario “Reflexos de mi alma” de Carmen Luisa González, a novela “Badaladas de Anllons” de Farruco Graña i el ensaio “Os nomes do terror” coordinado por Moncho Ermida.

El sábado 2 de setembro celébrase el Encontro Comarcal de Asociaciois del Noroccidente. Úa oportunidá pra coller alento i xuntar esforzos. Pralante vecius.

XV XORNADAS DE HISTORIA LOCAL COMARCA DEL EO. ÚA HISTORIA EN COMÚN.

A última semana de xullo celebráronse en Ribadeo as “XV Xornadas de História Local Comarca del Eo.”

Por esa circunstancia el  xoves 26 de xullo  na Casa del Mar de Ribadeo,  invitado pola Agrupación Cultural Francisco Lanza, participei xunto al poeta i xornalista de  Santiso, Héctor Acebo, nun coloquio nel que falamos sobre el idioma da nosa terra como vínculo colectivo.

Agradecer á organización el acerto desta convocatoria, en especial á presidenta da agrupación cultural, Dores F. Abel, polo sou xeito cariñoso de recibirnos i al moderador da charla, el profesor  Suso F. Acevedo, que fexo un traballo excelente garantizando a fluidez del debate i fendo posible que entre Héctor Acebo i eu houbese úa conexión que nos fexo disfrutar i sacarlle proveito al evento.

El acerto del que falo é que este acto cultural supuxo un abrazo amigo de Ribadeo cos  concellos da beira asturiana del Eo. Un abrazo sinceiro i  aberto que transformouse  na dedicación destas “XV Xornadas de história local comarca do Eo” á comarca eonaviega, xunto a  outras iniciativas  que se desenvolven nel mes de agosto, como “Poemas no balcón” i recitados que  tamén terán como protagonistas a poetas eonaviegos.

IMG-20170810-WA0005

As fronteiras administrativas i políticas crean úa división real i al tempo artificial de comunidades i poden ser muitas veces  divisiois que nun se corresponden con mundos ou culturas diferentes. El idioma, al mesmo tempo que outros élementos culturais, é algo que na comarca Eo-Navia nos xunta. Nel xeito de falar de Ribadeo terminan os plurais igual que os de Boal, decindo corazois, camiois… Tamén fain os diminutivos como nosoutros i dicen paxarios (pronunciado úa  /o/ pechada que parece paxarius) i tamén camín, foucín… Dicen chuchos (non bicos) i al monte van, como nosoutros, cúa brosa i dicen xa tá condo xa tá. Podemos comunicarnos tranquilamente nas nosas falas porque pertenecen al mesmo corpus lingüístico. Son falas galegas da mesma llingua. Manter relaciois é natural i enriquécenos a us i outros. Nun se entende que tando tan xuntos nun nos conozamos máis por culpa dúa raia que solo está nos mapas.

Nel coloquio fixemos algo de historia. Recordamos a colección diplomática del cenóbio de Vilanova de Ozcos (1) con alredor de 600 documentos dos séculos XI, XII, XIII i XIV escritos en galaico-portugués i que fain proba de que Asturias é  úa Comunidá Autónoma que debe reivindicar como idiomas propios tanto el gallego-asturiano (el galego de Asturias) como el asturiano (el astur-leonés).

Comentamos as equivocaciois que aparecen nos vocabularios, publicados en 1932 por El Centro de Estudios Históricos  i recollidos por el boalés Bernardo Acevedo y Huelves i por el franquín Marcelino Fernández y Fernández que aparecen baxo el desafortunado título de “Vocabulario del Bable de Occidente”. Nese llibro aparecen errores al identificar as tribus prerromanas que habitaban el territorio, (2) (dícese que eran pésicos, condo eran tribus galaicas de egobarros, cibarcos i albiois. Esos equívocos  al identificar el idioma como bable vein seguramente dúa percepción dende a inferioridá da nosa fala téndola de menos categoría que os falares del centro de Asturias. Eso xa nun se dá na xente nova a pouco que teña  algo de información.

IMG_4836

Ese impropio título i el resto das icorreciois son acreditadas por os propios estudos del que era naquel tempo Presidente da “Academia de la Lengua Española “, R. Menéndez Pidal (3) que de forma expresa i contundente  reconoce nos sous traballos tanto que el gallego-asturiano é úa fala gallega como atribuir esa circustancia al feito de que a zona taba habitada, condo chegaron os romanos, por as ditas tribus galaicas. Ese mesmo feito é manifestado por Dámaso Alonso (4) i outros eruditos de prestixio innegable.

A introducción dese vocabulsrio unde Pidal i Martínez cometen esas confusiois débese seguramente a un acto de amistá, xa que Marcelino Fernández estaba apunto de morrer i quería ver publicado el traballo, tal i como explica el propio Menéndez Pidal, (5) pero el resultado foi que coel desatino provocaron que traballos posteriores repetisen el mesmo fallo.

Na charla abordamos tamén a situación legal del gallego-asturiano, as medidas de normalización, a necesaria participación correcta dos medios de comunicación asturianos, a importancia, ou non, dos escritores i axentes de cultura que, as veces, son máis un atranco que un avance convertindo en cousa de poucos un patrimonio que é de todos, ou incluso  colaborando en vulgarizallo.

Héctor Acebo máis eu coincidimos en identificar como prexuício a evidente discriminación i a situación del idioma propio da nosa comarca. Os dous rechazamos a tutela da Academia da Llingua Asturiana, a única del mundo que tutela dous idiomas distintos i que, nel noso caso, está favorecendo úa degradación evidente i úa doble minorización del idioma gallego de Asturias.

Hoi a comunidá de falantes de gallego-asturiano de diecioito concellos de Asturias nun ten un representante ni úa institución propia que defenda os sous intereses nos sitos en que deberían ser defendidos, incumplíndose cartas e tratados sobre dereitos lingüísticos.

Certamente discrepamos algo respecto al organismo de tutela, pos si Héctor Acebo considera que ten que ser a Academia da Lingua Galega mediante a oficialidá del galego na zona, (seguindo os modelos del catalán das “Illes Balears” ou el euskera en Navarra) eu soi partidário da existencia dun Centro de Estudos del Gallego de Asturias, que chegue a acordos pertinentes coa Academia i el goberno gallego, (como se fai nel caso del Bierzo) que garantice os medios pra lograr que el gallego-asturiano medre, que os falantes valoren el gusto de falallo ben i non de cualquier xeito, que propicie úa normativa que repete as nosas peculiaridades sen separallo del sou corpus lingüístico, que permita acceso a estudios que faciliten as certificaciois de conocemento en igualdá de condiciois aos falantes de gallego de Galicia i que seña úa férreamenta cultural de medría económica da nosa comarca.

IMG_4805

          El acabo puxéronlo os artistas del grupo Toyemerendas que regaláronnos con  música de poemas de noso i que nos fixeron rematar el acto con ganas de que nun acabase. A  voz única de Ruth Martín, logrou convertir el encontro  nun espacio unde música, poesía i debate fundíronse mansamente.

(1) “ Y Dey nomine, amen. Cunusçuda cousa seia a quantos esta carta viren commo eu María Uicentez de Cedamona vendo a uos abbade don Guillermo de Santa María de Villa Noua d’Oscos e ao conueto desse mismo lugar quanta heredade eu aio e deuo auer en Çedamona… (…) “Feyta a carta en Gyo. Era de mil e CC anos. Reynante rey don Fernando en Castella e en Galica. Martines episcopus in Ouedo.”  (Cartulario de Vilanova de Ozcos, Venta de María Vicentez. Ano 1162)

(2) “ El bable del Centro y del Oriente de Asturias tuvo su literatura. (…) Pero la parte Occidental de la provincia, sobre todo la comarca Pésica de que nos habla Estrabón, Plinio y otros antiguos escritores ( territorio comprendido entre el Navia y el Eo) que se halla entre los 120 y 152 km. de Oviedo, sin ferrocarril, vivió siempre en el mayor aislamiento, y de ahí, y por estar cerca de Galicia, que se conserve más puro su antiguo romance, muy parececido al leonés occidental.” (Marcelino Fernández y Fernández,  Vocabulario del Bable de Occidente, 1932)

(3) “ El gallego se extiende por una faja de unos ocho kilómetros al Oriente del Navia. Probablemente por razónes históricas ta antiguas, que tendrán algo que ver con el límite de los conventus jurídicos Asturicense y Lucense; el río Navia, según Plinio, separaba a los astures pésicos de los gallegos lucenses” ( Menéndez Pidal, 1906, 31)

(4) “ El desgraciado título que al juntar los Vocabularios de Acevedo y Fernández se puso por El Centro de Estudios Históricos al libro (Vocabulario del bable de Occidente) ha hecho que varios investigadores llamen a esta hablas “bable occidental” es un nombre que no produce sino confusión con el “asturiano occidental”. Que es otra cosa distinta.” (Dámaso Alonso)

   “Estas hablas de entre el Navia y el Eo fundamentalmente gallegas, pero con algunos rasgos asturianos, las designó con el nombre de gallego-asturiano.” (Dámaso Alonso. 1945: 391)

(5) ” Mi antiguo amigo D. Marcelino Fernández, herido de mortal enfermedad, no dejaba de sentir, entre sus dolores tísicos, esa preocupación porque un trabajo suyo de mucho tiempo fuese quedar perdido.” (Menéndez Pídal. Vocabulario del Bable de Occidente, 1932)

     Premio del XVII Certame de Poesía “Anduriña Voandeira” … A “andulía”  engalando…dende Bilbao chegou a Roxíos.


Hoi, 17 de xuno del 2017 nun podo tar máis contento. En Barakaldo é a entrega  dos premios del XVII CERTAME DE POESÍA “ANDURIÑA VOANDEIRA ” convocado pola Irmandade de Centros Galegos en Euskadi.

El   Xurado   presidido por Pilar Rodríguez Villar, sendo secretario D. José David Fidalgo e integrado por  D. Xosé Estévez Rodríguez, catedrático da Universidá de Deusto, Dña. Ana Belén Crespo Bastos,  Profesora-Lectora da Universidá de Deusto, Bilbao e Dña. Rosalía Ferreiro García, Profesora-Lectora da Universidá del País Vasco, acordou otorgar el primeiro premio a Enrique González Álvarez, de Roxíos-Boal, Asturias, residente en Donostia e el Segundo a Júlia Martínez Feijoo, de Bueu-Pontevedra.


Ai…As anduriñas….
Andulías decimos en “gallego-asturiano”

Andulía   é úa das mias palabras preferidas… Nacín   núa  pequena aldea asturiana del concello de Boal, na comarca fronteiriza entre Asturias i Galícia que chaman Eo-Navia.

Roxíos, está nas ribeiras baxas del rio Navia, ese río que nace en Lugo, en Busnullán , alló no Cebreiro, ao norte dos Ancares, i que vei morrer al  Cantábrico, en Navia de Asturias.

As “Andulías” son como os rios, non conocen de marcos nin atrancos i traen os millores recordos que un poda desexar. É decir andulía i  véxome nel  caserio unde nacín… como si las tuvese vindo  delantre de min… engalando dun lado ao outro …aquellas llaradas de andulías, como úa rabañada de nenos rabincando, anunciando el bon tempo,  semando alegría, saludando como amuletos da búa sorte.

As andulías eran da casa….fían os nios na corte i os nosos maiores decían: – Nun  se lles pode fer mal, son páxaros sagrados.- Ferlles  mal era ferlle mal á divinidá, cualquera que ésta fose, pode que á deidá  precristiana das augas, das fontes, da fecundidá; esa deidá que se chama como el  rio, Nabia.

Sí, as andulías  pásalles como aos rios. Ben lo  dicen os versos de Celso Emilio Ferreiro:

Por enriba de tódalas fronteiras

por enriba de muros e valados

si os nosos soños son igoales 

coma un irmau che falo.

É certo que dicen que asturianos i galegos somos primos-irmaos, pero os asturianos da comarca de fala galega del Eo-Navia (Del Navia e un pouquín máis alló) somos irmaus irmaus. Nada de primos…irmaus!. E entre os irmaus non hai fronteiras nin muros nin valados.

A vosa “anduriña voandeira” vei a unde lle peta i  hoi  visitou a mía aldea de Roxíos, el meu concello de Boal, a mía Asturias de fala galaico-portuguesa.

Teño que decir que a alegría da vosa visita non pode ser máis grande.

Este premio pra min é máis importante que lo puramente persoal, porque este premio el que nos dice é que a nosa fala é grande, que el noso idioma é importante…que non nos separa del mundo, que a nosa llingua abre portas,  asegura que sigamos sendo el que fomos, el que somos, que podamos escapar da globalización que nos rouba a identidá  i que consigamos tamén seguir sendo nel futuro.

Por eso, irmaus, gracias por este premio…As mías palabras están escritas nun gallego que non é oficial en Asturias, núa variedá dialectal del gallego que non é atendida como debería pola administración que nos corresponde. A verdá  é a verdá i nun ten máis que un camín. Lo certo é que “a nosa fala” non ten a protección que sería a axeitada. Pro nun conozo millor idioma pra expresar lo que expresan os versos que vos entreguei, pra reflexionar, por suposto sobre cualquer tema, pro  especialmente tamén sobre sentimentos como a perda, a emigración, a señardá..el cariño por os seres queridos.

Hoi  úa “anduriña voandeira”bilbaina , por enriba de fronteiras, muros, normativas i legalidades, deunos un abrazo poético, un regalo máis grande que as afinidades,  un valor inda máis superior se cabe quel das amistades; Hoi  a vosa andulía  trouxo úa mensaxe de irmandade…Muitas, muitas, muitas gracias.

Donostia, 17 de xuno de 2017

Quique Roxíos.

 

IMG_4785