Premio del XVII Certame de Poesía “Anduriña Voandeira” … A “andulía”  engalando…dende Bilbao chegou a Roxíos.


Hoi, 17 de xuno del 2017 nun podo tar máis contento. En Barakaldo é a entrega  dos premios del XVII CERTAME DE POESÍA “ANDURIÑA VOANDEIRA ” convocado pola Irmandade de Centros Galegos en Euskadi.

El   Xurado   presidido por Pilar Rodríguez Villar, sendo secretario D. José David Fidalgo e integrado por  D. Xosé Estévez Rodríguez, catedrático da Universidá de Deusto, Dña. Ana Belén Crespo Bastos,  Profesora-Lectora da Universidá de Deusto, Bilbao e Dña. Rosalía Ferreiro García, Profesora-Lectora da Universidá del País Vasco, acordou otorgar el primeiro premio a Enrique González Álvarez, de Roxíos-Boal, Asturias, residente en Donostia e el Segundo a Júlia Martínez Feijoo, de Bueu-Pontevedra.


Ai…As anduriñas….
Andulías decimos en “gallego-asturiano”

Andulía   é úa das mias palabras preferidas… Nacín   núa  pequena aldea asturiana del concello de Boal, na comarca fronteiriza entre Asturias i Galícia que chaman Eo-Navia.

Roxíos, está nas ribeiras baxas del rio Navia, ese río que nace en Lugo, en Busnullán , alló no Cebreiro, ao norte dos Ancares, i que vei morrer al  Cantábrico, en Navia de Asturias.

As “Andulías” son como os rios, non conocen de marcos nin atrancos i traen os millores recordos que un poda desexar. É decir andulía i  véxome nel  caserio unde nacín… como si las tuvese vindo  delantre de min… engalando dun lado ao outro …aquellas llaradas de andulías, como úa rabañada de nenos rabincando, anunciando el bon tempo,  semando alegría, saludando como amuletos da búa sorte.

As andulías eran da casa….fían os nios na corte i os nosos maiores decían: – Nun  se lles pode fer mal, son páxaros sagrados.- Ferlles  mal era ferlle mal á divinidá, cualquera que ésta fose, pode que á deidá  precristiana das augas, das fontes, da fecundidá; esa deidá que se chama como el  rio, Nabia.

Sí, as andulías  pásalles como aos rios. Ben lo  dicen os versos de Celso Emilio Ferreiro:

Por enriba de tódalas fronteiras

por enriba de muros e valados

si os nosos soños son igoales 

coma un irmau che falo.

É certo que dicen que asturianos i galegos somos primos-irmaos, pero os asturianos da comarca de fala galega del Eo-Navia (Del Navia e un pouquín máis alló) somos irmaus irmaus. Nada de primos…irmaus!. E entre os irmaus non hai fronteiras nin muros nin valados.

A vosa “anduriña voandeira” vei a unde lle peta i  hoi  visitou a mía aldea de Roxíos, el meu concello de Boal, a mía Asturias de fala galaico-portuguesa.

Teño que decir que a alegría da vosa visita non pode ser máis grande.

Este premio pra min é máis importante que lo puramente persoal, porque este premio el que nos dice é que a nosa fala é grande, que el noso idioma é importante…que non nos separa del mundo, que a nosa llingua abre portas,  asegura que sigamos sendo el que fomos, el que somos, que podamos escapar da globalización que nos rouba a identidá  i que consigamos tamén seguir sendo nel futuro.

Por eso, irmaus, gracias por este premio…As mías palabras están escritas nun gallego que non é oficial en Asturias, núa variedá dialectal del gallego que non é atendida como debería pola administración que nos corresponde. A verdá  é a verdá i nun ten máis que un camín. Lo certo é que “a nosa fala” non ten a protección que sería a axeitada. Pro nun conozo millor idioma pra expresar lo que expresan os versos que vos entreguei, pra reflexionar, por suposto sobre cualquer tema, pro  especialmente tamén sobre sentimentos como a perda, a emigración, a señardá..el cariño por os seres queridos.

Hoi  úa “anduriña voandeira”bilbaina , por enriba de fronteiras, muros, normativas i legalidades, deunos un abrazo poético, un regalo máis grande que as afinidades,  un valor inda máis superior se cabe quel das amistades; Hoi  a vosa andulía  trouxo úa mensaxe de irmandade…Muitas, muitas, muitas gracias.

Donostia, 17 de xuno de 2017

Quique Roxíos.

 

IMG_4785

El poema “Teño dolo da túa risa” en Radio Burela

IMG_4633

Escuitar programa:

https://www.ivoox.com/player_ej_18889905_4_1.html?c1=ff6600“>

Os  de Proxecto Neo pedíronme ller un poema compartindo programa de Radio Burela con  os caboverdianos Amalia Faustino, Belmiro Pereira, con Irene Rega i Alba Geada.

Eu anímovos a que escuitedes el programa de radio sen presa, disfrutando dos temas musicales escollidos, encuitando con atención a experiencia vital dos que intervein, saboriando os poemas de Amalia Faustino. Tamos encuitando falar portugués, nun tamos acostumados á súa fonética pero as súas palabras son as nosas palabras i paga a pena escuitallas. A mía fonética non creo que supoña ningún problema.

Quero dar as gracias a Proxecto Neo, a radio escolar del IES Perdouro de Burela, Coordinado por María  Xosé Andión, Tania Iglesias Pillado e realizado por Bernardo Penabade, coas fotografías de Lucía Rivas Ramos.

El IES Perdouro de Burela fai úa labor inmensa de integración. En Burela tein nenos en edá escolar que son de diversos paises. Teinlos de  países africanos, como Cabo Verde ou Nixeria, pero tamén los tein fillos de emigrantes interiores (Asturias, Valladolid, comunidades del mediterráneo…). A todos lles fomentan el crecemento personal, el sentirse acollidos i el salvar todos os atrancos.

Fain úa labor de inmmersión lingüística i esos chavales avanzan nel dominio del castellano, del gallego i tamén dun idioma extranxeiro.

Pero lo que máis me sorprende é el protagonismo que lle dan a os propios nenos/nenas. Poinlos  en situación de recibir as enseñanzas de xente que lles pode dar experiencias de vida que lles enseñen a asumir responsabilidades, a aspirar, a medrar, a  ser útiles pra ellos mesmos i  prá sociedá.

Nesa  radio escolar Proxecto Neo , feita por novos falantes dende os falantes, esos chavales entran en contacto i aprenden de todos os aspectos do que é cultura, dende a música i el deporte hasta a literatura i el conocemento de  outras culturas, a aceptación da diversidá como riqueza, a mente aberta al mundo.

El programa de hoi fainlle homenaxe a Alba Geada , úa nena de 12 años, de úa caligrafía preciosa, con un xeito de falar el idioma que ta aprendendo, el gallego, que da gusto ouguilla. Alba  acaba de recibir un premio literario por un traballo que fexo sobre a señardá, (a morriña). Esta nena  convertiu en literatura a viaxe que ella i os compañeros/as fixeron a Euskadi, (Ondarroa  i outros concellos) pra compartir experiencias i aprendizaxe con nenos vascos i tamén doutros IES de Galicia.

Nel programa de hoi tamén  acompañan el éxito de úa futura mestra Irene Rega.

Qué  saber fer!  Os protagonistas son esos chavales, el protagonismo é pral futuro…animándolos a seguir creando, a seguir cultivándose. Que me desen a oportunidá de participar é un luxo que é de sou agradecer.

A presencia da   profesora Amalia  Faustino,  (Profesora caboverdiana que nel 2015 obtuvo mención nel Premio Internacional da Poesía Nosside -Alianza Global para a diversidade cultural- celebrado na rexión italiana de Calabria, onde foi a única representante das terras africanas)  i a presencia del profesor Belmiro Pereira (Que é un exemplo de como un emigrante acaba conseguindo úa vida de aportación al progreso del sou país dende a humildá e el esforzo) a presencia dos dous está xustificada por el esforzo de educación  dos alumnos i non solo como meros transimisores de conocimentos, máis ben como transmisores de valores éticos, cívicos, orientados al crecemento personal i da sociedá na viven, con total respeto a valores realmente democráticos.

Que a mín me pidan  ller un poema nesta radio escolar  é tamén un regalo que me faín a mín i que nos fain a todos os que falamos a variante gallego-asturiana na que escribo os meus poemas.

Ademáis Alba Geada tamén quixo reseñar a mía participación en Ondarroa. Mirade que xeito de escribir máis guapo.

Muitas gracias Alba.

 

IMG_4632.JPG

 

Amar por os dous/Amar polos dous

IMG_4574

(Salvador Sobral)

Letra da canción que ganou a edicción 2017 del Festival de Eurovisión.

Autora: Luisa Sobral.

interptretes: Salvador  Sobral e Luísa Sobral.

País: Portugal.

Idioma: Portugués

Portugal ganou Eurovisión primando lo artístico, lo musical, enseñando lo millor del sou país, algo que los representa e mostra al mundo a súa cultura. Nel Eo-Navia temos el orgullo de ter úa fala que comparte orixen coa llingua portuguesa. Algús dos primeiros escritos que os portugueses reivindican como del gallego-portugués, (a orixe del sou idioma), foron atopados nel Monasterio de Vilanova de Ozcos. Esta comarca de Asturias pode decir con orgullo que Portugal ten muito de nosoutros. E nese idioma ben guapo caben obras de arte como a canción interpretada por Salvador e Luisa Sobral. Norabúa aos dous intérpretes  i a Portugal. Aos eonaviegos  i a Asturias tamén por  lo que nos toca. Aconsello escuitar a canción lendo el poema en gallego asturiano.

Lo que dice Salvador:

“A música nun son fougos  artificiais, a música é sentimento  e ten que decir algo”

 

A canción en gallego-asturiano:

 

AMAR POR OS DOUS

Se un día alguén pergunta  por min

Dille que vivin pra  amarte.

Antes de ti, solo existín

Cansado e sen nada pra dar.

Meu ben (1) oe  (2) as mías pregarias.

Pido que regreses que me volvas a querer.

Eu sei que non se ama solín (3)

Tal vez devagando podas volver  a aprender.

Meu ben escuita as mías pregarias.

Pido que regreses que me volvas a querer.

Eu sei que non se ama solín (3)

Tal vez devagando (4) podas volver a aprender.

Se el tou corazón non quixese ceder

Non  quixese sentir a paixón, non  quixese sufrir

Sen fer planes del que virá despós 

El meu corazón pode amar por os dous. (5).

 

En portugués (Gallego-asturiano oficial en Portugal)

“AMAR PELOS DOIS” 

Se um dia alguém perguntar por mim
DIzda que vivi p’ra te amar
Antes de ti, só existi
Cansado e sem nada p’ra dar

Meu bem, ouve as minhas preces
Peço que regresses, que me voltes a querer
Eu sei que não se ama sozinho
Talves devagarinho possas voltar a aprender

Meu bem, ouve as minhas preces
Peço que regresses, que me voltes a querer
Eu sei que não se ama sozinho
Talves devagatrinho possas voltar a aprender

Se o teu coração não quiser ceder
Não sentir paixão, não quiser sofrer
Sem fazer planos do que virá depois
O meu coração pode amar pelos dois.

(1) Meu ben. Expresión de cariño. Normalmente aos fillos
(2) Verbo ouguir. Tú oes, el oe, nosoutros ouguimos… Escuitar.
(3) Devagando, sen presa, pouco a pouco, amodo.
(4) Solín, soliño, abandonado.
(5) Polos dous

IMG_4575

(Luisa Sobral)

 

A xuntanza de Roxíos en defensa del gallego-asturiano. Artículo publicado na plataforma Prolingua. (Apartado “voces”)

IMG_4564

Este artículín  foime pedido por Henrique Costas e Suso Acevedo  aos  que debo agradecerlles el sou esmolecemento porque a variante gallego-asturiana consiga a protección que merece.

Lo que na xuntanza de Roxíos se intentou empezar a erguer é algo que xa se debería ter feito dende hai muito tempo. Espero que a semente aprenda.

El 16 de abril de 2017 un grupo de personas interesadas na defensa del galego de Asturias organizamos úa reunión de reflexión nun lugar chamado Roxíos. Roxíos é úa aldea en extinción que pertence á parroquia de Boal, nas ribeiras baxas del Navia, na Asturias de fala galega. Nesta aldea está a casa unde nacín. El sou forno de pan, de centos de anos e que xa ningún  roxa, reclama deixar de ser un obxeto de museo. El sou lagar de viño, mandado fer por el meu bisavolo, limpín, restaurado e silencioso, manifesta con forza que non hai motivo pral sou abandono. El molín de maquila, no que traballou toda a vida meu padre, tuvo un percance este inverno cúa ramallúa de castañeiro que lle axenegou no louxado. Como se non lle chegase abondo con ter a presa sen augua. Esta é a situación. El caserío está invernando, esperando que se den as condiciois pra darlle un novo uso. Aguardando que cambien as circunstancias. Soña con ter úa utilidade social.
Esa é tamén a situación del galego-asturiano: el abandono. Resiste nos falantes, nas famílias, lonxe das administraciois, a pesar das escolas, coel acoso dos medios de comunicación, ausente dos documentos oficiais. Asonagado en prexuicios. El idioma está pior que el molín. Sufre agresiois cada día, as goteiras aumentan e os organismos, supostamente encargados de cuidallo, celébranlo con actos simbólicos que lo convirten en algo alleo aos que lo mantuveron dende tempos inmemoriais e son os sous depositarios.

prolinguaM

Por eso Roxíos era el millor sito unde poder xuntarse personas que tuvesen un querer común, neste caso el de defender el galego-asturiano e a cultura da comarca Navia-Eo. Úa xuntanza de esperanza tía que ferse nun espacio inda habitado, dalgún xeito, por el alma viva dos que nos predeceron, lonxe de casas de cultura centralizadora e organismos incompetentes. Fía falta un lugar ferido pra reflexionar, entre iguales, sobre lo que sucede, da situación de emerxencia, del perigo de extinción del mundo e del idioma no que nacemos e que é a nosa casa. Ese lugar, núa Comunidade Autónoma que está deixando morrer sen UVI nin tranfusiois os dous idiomas propios, el asturiano e el galego de Asturias, ese sito foi Roxíos, tía que ser Roxíos.

Poderíamos decir que lo que allí fixemos, lo que lle demos en chamar “Xuntanza en Roxíos” foi un grupo de afinidades al xeito das tertulias de anarquistas da España del siglo XIX, ou como aquellos grupos que naceron en USA no contexto da luita contra a guerra de Vietnam. Certamente éramos un grupo de afinidade, pero sen un obxetivo político no concepto que ten este término de aspirar a ocupar el goberno e sen aspirar tampouco a cambiar reivindicativamente as políticas. Aspiramos a recuperar as conciencias colectivas, a recuperar el saber do poblo. El destinatario da reflexión somos nosoutros mesmos, a xente común.

El encontro non foi casual, foi preparado, pensado, e tras el sou éxito certamente cheguei a pensar, seguro que parece esaxerado, que toda a mía vida (na defensa del galego-asturiano) fora úa preparación pra este encontro. Condo lluitei coa MDGA por el gallego de Asturias, condo rehabilitei el patrimonio etnográfico de Roxíos, a experiencia de vivir en Comunidades Autónomas con segundo idioma oficial, el traballo silencioso de manter vivos os meus ideales en blogues discretos etc… todo cobrou sentido neste encontro que ata algún considera un fito histórico cultural no Eo- Navia. Lo que en Roxíos se fexo foi deixarse levar polo corazón. A idea principal é que as cousas que un ama e que salen del alma hai que lluitar por elas como acto de creación, nunca como reacción.

Esta foi a estratexa das feministas e dos gais nos anos 90 en Inglaterra. Facer da debilide forza. A situación de emerxencia require actuarmos deste xeito. É tempo de construir. E pra construír hai que falar, acordar, pechar feridas, aprender e soñar xuntos, con libertade, dende diferentes sensibilidades.

Por eso el planteamiento foi xuntar persoas da zona Navia-Eo que tuvesen úa dedicación contrastada en defender a súa terra dende el corazón, fendo práctica diaria desa defensa, personas que non tein un poder político nin son altos cargos da Aministracion. Xente normal, que vive en primeira persona el día a día da zona Navia-Eo, a desprotección da etnografía, el esqueicemento das tradiciois, a perda del idioma, as dificultades económicas del mundo rural, a carencia de servicios, a lluita de ser emprendedores…el envellecemento, el despoblamento…

Tamén se buscou a presencia de persoas relevantes da lluita asturianista. E desas personas temos que destacacar a colaboración del poeta e narrador Xuan Bello e del experto en cultura asturiana Ignaciu Llope.

No Navia-Eo somos asturianos, e as nosas reivindicaciois non deben ser consideradas como un ataque polos nosos afís no resto del Principado. Necesitamos a súa axuda e que vexan as ventaxas comuis desta nova perspectiva.

A identidá leva as personas a fer lo que seña necesario pra ser lo que queren ser. Por eso certos sectores utilizan con acerto el tema identitario pra destruir a cultura dos secuestrados, das vítimas maltratadas por un discurso centralista unde el Estado-Patria é substituído por un paradigma de Comunidade Autónoma-Patria que non atende os “súbditos”. Se a túa cultura non coincide coel paradigma pra ser admitido no “club”, debes adaptarte ao paradigma renunciando a lo tou. Pasa na comarca Eo-Navia pero tamén  hai  que cuestionar en qué paradigma se auto-inclúen os defensores dos idiomas propios doutros territorios, incluído el resto de Asturias. Non se están conseguindo os obxetivos e el único xeito de cambiar as tornas é cambiar de camín. Por el que vamos nun chegamos a ningún sito. Hai que volver a comenzar aprendendo de lo feito, que é muito…porque sen lo feito non sería posible prantearse retomar impulso.

A “Xuntanza de Roxíos” é un intento de probar outras maneiras, encetar outro camín. Imos intentar traballar dende el corazón. Lo que se pon en cuestión é el paradigma da Asturias actual unde non cabemos todos. En Asturias naceu el asturiano pero tamén, nel sou territorio actual, aparecen algús dos primeiros escritos que existen del galego-portugués.(1) Na nosa comarca queremos sobrevivir e pensamos que luitar contra el despoblamento e a aculturización é imprescindible pra reverter a situación. Os temas que nos importan son esos, e pensamos que utilizar el idioma propio e reivindicar amablemente a cultura propia é el motor de medría económica e progreso que necesitamos.

Pra conseguir el éxito desta xuntanza, que a todos nos conmoveu, contouse coa colaboración dúa experta en desenvolvimento local e “coaching” Enedina Mallada Paniagua, que exerceu el sou traballo muitos anos no programa Leader Ozcos-Eo e ten gran experiencia en asesoramento de emprendedores.

El debate organizouse sobre a base dus puntos de reflexión:

Valoración por cada participante da situación del galego-asturiano. Puntos favorables e puntos desfavorables. Inevitablemente saliron outras cuestiois importantes.

Valorar el motivo de que, pese a existencia de muitas iniciativas na comarca, (movementos asociativos, empresas, eventos…) non se contempla el idioma propio como algo a ter en conta nesas iniciativas. Motivos desa omisión.

El conflicto con lo galego. Existe prexuicio coel compoñente galego del idioma e da cultura? É real? Por que nun se aproveitan os recursos que pode aportar Galicia.

Norma ortográfica. (2)Debería buscarse un consenso? Neste asunto comentouse tanto a decisión del Principado de escoller sempre a opción contraria á norma estándar del galego como a escasa sensibilidade da RAG coel galego máis oriental.

Conclusión de cada participante

IMG_4563.JPG

Todo el mundo interviu con libertade e respeto. Non se fexo ningún manifesto nin se creou organización algúa. Da reunión non se levantou acta pero fexo un escrito resumen un dos participantes, el poeta coañés Moisés Cima Fernández, que lo publicou no sou blogue

http://paporrubio.blogspot.com.

IMG_4567

El encontro comoveu positivamente os participantes, adquiriu inmediata relevancia nas redes sociales, chegou a muitas persoas afís da comarca Eo- Navia,  especialmente del concello de Boal. A difusión na radio escolar ProxectoNeo de Radio Burela foi todo un impacto. Lo que fixemos transcende aos que estábamos presentes.

A semente prantouse. Non sabemos se prenderá. As dificultades son abondas pero quedou claro e evidente que a sociedade del Eo-Navia é úa sociedade que evolucionou muito nestos últimos trinta anos e xa hai grupos importantes concienciados na defensa do propio. El movimento asturianista tamén ten feito muito traballo nestos anos e tamén está preparado. Os poderes aos que nos enfrentamos siguen nos sous cargos pero o poblo non necesita el permiso, el poblo é soberano. Esperemos que esta seña sólo a primeira de muitas xuntanzas de empoderamento del Eo-Navia.

 

Quique Roxíos

 

 

(1) Monasterio Vilanova de Ozcos.

(2) Este escrito sigue en gran parte as normas que encargou a MDGA a un equipo de lingüistas.

Día das Letras en gallego-asturiano.

municipios fala galega de asturias

 

El 30 de abril fun invitado por PROXECTONEO e os componentes da radio escolar del IES Perdouro, (que emite os mércores, as cinco da tarde, no díal 107.7 de radio Burela)  a participar no proxecto  Regueibertso na villa  marineira de Ondarroa, en Bizkaia. Este  proxecto  impulsa a poesia oral improvisada en verso entre a xente nova.

El reicibemento que os vascos fixeron aos alumnos gallegos foi espectacular e xuntos vinlos compartir , regueifar e bertsolariar, aprender, disfrutar.

Tuven a sorte se poder fer a llectura de dous poemas…a modo de intermediario entre Euskadi e Galicia. Aquí naide me preguntou por normativas. Pode ser que fose a primeira vez que se lleron poemas, na variante gallego-asturiana,  nel País Vasco e ese feito é un exemplo de como el noso idioma nos abre portas. As terras del Eo-Navia, e con nosoutros Asturias, pertenecemos e temos acceso a un universo cultural enorme. El mundo da cultura gallego-portuguesa. El Eo-Navia tuvo en Ondarroa gracias al gallego-asturiano.

Sólo temos que chamar a porta e abrir as ventás.

El primeiro poema que llín foi “Á nosa fala” que é un clamor de lluita pola riqueza que estase deixando perder en Asturias. A riqueza dos idiomas propios, que no caso da comarca eonaviego é úa variante del gallego que podemos chamar gallego de Asturias ou gallego-asturiano, pero que xa é tempo de ir deixando de chamarlle “fala”.   Lo fundamental  é, certamente, non perder el idioma, falallo,  pero as llinguas  minorizadas necesitan que se cumplan os artículos da Declaración Universal dos Dereitos Lingüísticos. El noso idioma en Asturias xa non solo se fala, tamén se escribe. É tempo de chamarlle por el nome que lle deron llingüistas como Dámaso Alonso e deixarse de prexuicios. Que esos  prexuicios se manteñan dende as instituciois é úa gran perda de recursos.

 

IMG_4554

(Recitado na Confraría Vella do porto pesqueiro)

Á nosa fala.
Tan esqueicéndoseme as pallabras
de non usallas, de non pensallas.
Tan esqueicéndoseme as pallabras
de non acariñallas, de non chuchallas.

Condo las necesito
intento remexer
nalgúa carpeta del disco duro del meu cerebro.
Sei que tan ei.
Sei que taban aí.

Seguramente tan enfurruñadas,
dolidas, rencorosas del sou abandono.
Ellas nunca me deixaron
por propia voluntá.

Sempre argutes pra cumprir el sou cometido.
Pero, eu castigueilas de cara á parede
cos brazos en cruz, aguantado us llibros…
nos que nin siquera aparecían.

Quique Roxíos.

 

El segundo poema titúlase “Mundo de herbas”.  As herbas nas paredes  son síntoma de desdeixo. Pero ese desdeixo, esas miseras e esqueicementos son a debilidá que nos fexo fortes, son el deserto que cruzou a nosa terra pra ser herdeira e depositária dúa riqueza que pode ser a porta dun futuro no que a comarca Eo-Navia seña un referente cultural,  un lugar de creación literaria, musical, de oferta turística de calidá. Esas herbas que inundaron as paredes tamén son a nosa melecía. Nesas herbas residen os secretos dos curandeiros, el milagre da vida.

 

IMG_4555

(Recitado   na soleira da Igrexa de Santa María)

 

Mundo de herbas

Habitei nun mundo de herbas,
nun mundo sen horizontes,
el mundo da herba nas paredes.

El imperio das herbas del aire,
el continente das herbas del mar.

Enfermei
coa herba das feridas,
herbas del cego.

Unteime
con herbas salgadas,
herbas del demo.

Cureime
con herbas das bruxas,
herbas de San Llourenzo.

Busquei
remedios nas herbas dos amores,
herbas das nubres, herbas da maldición.

Albeitrei ciridonias, rudas, herbas del cuco, herbas dos ensalmos,
herbas das xungueiras, herbas das rosas…
herbas de herbar.

Afortunado de min, habitei nun mundo de 

Quique Roxíos.

Pos eso,  sólo  temos que abrir as portas, mostrarnos tal como somos, deixar de copiar ideas urbanas,  frias e sin corazón, que non funcionan, nin pral turista visto como ingreso na caixa rexistradora. Ademáis non convén un  turismo que trae aculturización. Necesitamos que veña xente interesada na nosa diversidá, no sólo na paisaxe, tamén nas nosas costumes, idioma, lendas… temos muito que compartir. Por eso todas as iniciativas deben ter como primeiro destinatario á xente da nosa terra e ahí el idioma propio ten que tar presente. Aquí temos muitos potenciales visitantes: Haberlos hailos que si vein e  nun lles falamos en gallego-asturiano quitámoslles el millor regalo que lles podemos fer.

IMG_4556.JPG

Vivir sin patria que atenda lo tou

img_4424

Hai pouco pedíronme da revista Sermos Galiza que escribise algo sobre ser asturiano de fala galega. Llevo anos fendo este blogue dende el que defendo a cultura da nosa comarca (Navia-Eo). Tamén  xestiono el dominio http://gallego-asturiano.com e nestos anos teño  feitas algúas cooperaciois poéticas en distintos ámbitos. Sólo fago úa  llaboría de resistencia ou supervivenza. Vivo llonxe da mía terra e pouco  máis sei ou podo fer.

El contexto nel que escribo é el de ser testigo del despoblamento e decadencia das terras Navia-Eo. Abandono del territorio, del idioma propio, del patrimonio etnográfico, del patrimonio inmaterial…e  tamén del material… Dous exemplos:

1) Eilao (capital) carece de cobertura de telefonía móvil e  de internet. Nun se pode chamar coel smartphone nin  mandar un SMS, un wasap ou un correo; Imposible consultar  úa web, fer xestiois por internet. Qué empresa pode  mestos tempos funcionar  e ser competitiva localizándose en Eilao sin ter conexión á rede. Nel  siglo XXI esta situación é como tar sen luz eléctrica nos años setenta. Non hai que esqueicer que tamos falando da capital dun concello e que é un asunto que ten solución técnica. Cómo se pode permitir? Cómo poden as autoridades asturianas decir que fain algo ou nada por el mundo rural condo tein a capital dun concello abandonado deste xeito?  De qué categoría son os asturianos de Eilao?

2) Núa capilla, tamén  da zona,  desfixeron el retablo en vez de restáurallo. Cómo pode ocurrir tal cousa? Acaso nun tan inventariados estos  elementos? Os vecius nun tein culpa, ellos fain lo que poden e cuidan al sou modo. Pero é úa proba del abandono que digo. Aldeas enteras ven como desaparece un patrimonio que en Asturias é irrepetible e ata pintoresco. El sou valor incalculable pérdese  sen remedio.

img_4369

A situación e  así. Sólo a sociedá civil, el movimento asociativo e el traballo de autoridades locales rebaxa un pouco el impacto deste desasestimento.

Por eso,  así todo, inda hai esperanza. Creo que ese auto-odio colectivo (proceso de identificación cos grupos dominantes propio de contextos de conflicto cultural) de toda Asturias e da zona Navia-Eo en particular, ese mal que desfaragulla as nosas potencialidades, e que fai que nosoutros mesmos actuemos de forma contraria  aos nosos propios intereses, ese auto-odio, digo, que nos lleva a  ver na fala  e na diversidá cultural un elemento que nos discrimina en vez de algo que nos enriquece, ese auto-rechazo vei menguando.

Nel Navia-Eo sufrimos, sen darnos conta, un  complexo, (a ver se van pensar  que nun somos asturianos, antias que eso renegamos de lo noso); un prexuício (resulta que somos bilingües i queremos deixar de sello renunciando a  esa ventaxa, procurando  que os nenos nun lo sean, como si el saber ocupase  lugar); úa negación de lo evidente, (Si lo que falo é úa variante del gallego non hai nada de qué avergonzarse, ou si); un error de concepto (pensar que non é cultura).

Pero esas creencias van afroxando e medra el sentimento de ser propietarios dúa cultura e de pertenecer a un mundo que é valioso. Tamos  empezando a curarnos  del estigma. Cada día hai máis xente que defende orgullosa a súa cultura e “pasa” da opinión dos que ignoran ou siguen decindo “Esto acabouse”, “Aquí nun hai nada que fer”, “Nun sei porque lles gusta esto aos turistas se aqui nun hai nada que ver”, “Nun sabemos falar”…etc.

El máximo exponente dúa cultura é el idioma, reflexa lo que fomos e lo que inda somos, expresa el  noso xeito de tar nel mundo, permítenos aportar, coa nosa diferencia,  úa riqueza que sólo os portadores podemos preservar. Gústanos a nosa fala, ademáis al cuídalla, querella, falalla, compartilla, enseñalla  demostramos  que somos capaces de superar as dificultades, resistir, prosperar. Se perdemos a nosa identidá deixamos de existir como comunidá  confundidos nun mundo global nel que nun seremos naide.

Hai que  ter  confianza, el futuro é noso. Nun vamos a desaparecer. Temos que deixar en herencia algo máis de los que nos deixaron, nunca menos.

Este é el contexto e por eso escribin lo que escribin. Reivindico el dereito a ser tratados como lo que somos asturianos de primeira con plenos dereitos sen renunciar a  nosa cultura. Sen renunciar tampouco a relacionarnos cos vecius que comparten cultura gallego-portuguesa. Xa somos adultos.

Esto é lo que publiquei en  Sermos Galiza:

Eo-Navia. Vivir sin patria que atenda lo tou

    Nacín, alló por el ano 1964, núa pequena aldea del concello de Boal chamada Roxíos, nas ribeiras del Navia.
Fun  á escola rural unitária de Prelo, onde nos educaron en que falar el noso idioma era falar mal. Si non me equivoco, nel ano 1973 fixeron a concentración escolar á capital del concello e máis de lo mesmo. Xa que nun deixaban que falásemos gallego-asturiano, un día deume por falar castellán nel recreo. Úa nena de Rozadas, que debía tar chía, díxome: -¡Xa bastou! ¡Fala ben!. Quedoume acordanza daquel instante. Prohibían sí, pero inda era el noso idioma.
Úa cousa é evidente, nese gallego de Asturias aprendín os valores máis importantes, os que me inculcaron meus padres. Inculcáronme tamén ser tan asturianos como el resto de asturianos (en igualdá de condiciois) e que pertenecíamos a úa Asturias lluitadora e reivindicativa. A transición e el proceso autonómico nada cambiou en tema de dereitos llingüísticos.
En 1984 fun estudiar Dereito a Oviedo. Eu naquellas pensaba que falaba bable occidental e nel Estatuto de Autonomía del Principado nin se fixera mención al gallego de Asturias. Na Universidá fixen amigos asturianistas que tampouco sabían que existía el gallego en Asturias e empecei a reivindicar a mía fala escribindo colaboraciois en prensa.       
            Entrei en contacto coa xente -coa que llougo fundaríamos a Mesa prá Defensa del Galego de Asturias, a MDGA-, e así entereime de que el meu idioma era úa variante del gallego. Empecei a entender.

    A MDGA foi transcendental prá nosa cultura: as revista A Freita, O Espello, Britonia, as primeiras Normas Ortográficas e Morfolóxicas del Galego de Asturias etc. Provocamos úa crisis institucional nas administraciois autonómicas asturiana e galega. Era el único xeito de ferse valer.
Despós de muitas liortas conseguiuse que a “Lei 1/1998, de 23 de marzo de Uso y Promoción del asturiano” reconoce que existía en Asturias el “gallego-asturiano” e que debería ter a “mesma protección que el bable mediante regulación especial”.
El Principado fexo esa “concesión” peró despós deulle as competencias sobre este gallego á Academia de la Llingua Asturiana (ALLA). Empezaba a vulnerarse el espíritu da “regulación especial” prevista na Lei 1/1998, pois úa Academia asumía competencias sobre úa fala que pertenece al sistema doutro idioma e aprobaba úas normas pra esa fala collendo cada vez máis prerrogativas: ten úa Secretaría Llingüística del Navia-Eo, edita úa revista, otorga diplomas, organiza cursos de gallego-asturiano en Cangas de Narcea (!), impón úa normativa asturianista aos autores i mestres da comarca e dice que el que falamos nun é gallego. Un despropósito. De feito hai en Asturias úa oficialidá non oficial que dice que se a gaita que tocas asemella gallega hai que cambialla.
Os máximos responsables encargados de cuidar el gallego-asturiano defenden primeiro lo sou e non lo noso e llevan máis de trinta anos cúa política de exterminio cultural e lingüístico das terras Navia-Eo, vetando aos que pensamos diferente. El idioma nun ta nas escolas, nun hai libros de texto, nun ta nel sistema sanitario, nun aparece na documentación oficial, nin na televisión pública, guárdanlo núa revista que publican úa vez al ano e que esconden nas bibliotecas. Tan procurando que a nosa fala sea cousa de poetas e filólogos. Tan roubándonos a llingua.
A mía patria sigue sendo esa comarca de llouxados mouros unde nacín, porque Asturias nun é (desgraciadamente) tal patria, nun lo é porque nun respeta a nosa cultura. Non nos atende nin nos quere atender.
A miúdo na mía vida diaria, en Donostia, daquén me dice, al ouguir el me acento: –¡Eres gallego!- Eu explico. –Soi asturiano, dúa comarca na que falamos úa variedá del gallego”. Dígolo cun inmenso orgullo. El que me pregunta ten razón, ese é el meu acento, el gallego, como gallega é a mía fala. A Asturias poderosa á que muitos aspiramos ten dous idiomas propios. A Asturias que queren os actuales gobernantes de Oviedo non é a mesma que necesitamos os habitantes da terra Eo-Navia.
A historia nun ta escrita. Hai xente nova e competente que pode que nalgún momento decida recuperar lo que é de todos. El tempo deste xeito socio-cultural-político-posfascista de ver Asturias e España pode estar chegando al sou fin pero nun lo ven vir. El tempo dos que reivindicamos os nosos dereitos culturales, el momento dun Eo-Navia orgulloso, xa ta chamando á porta…

    Quique Roxíos. Donostia, febreiro 2016.

Libro-CD del gaiteiro asturiano Nela de Bres (Editorial Canela)


                                                     (Foto de portada: Vicente Ansola)

Como resido nel País Vasco teño el privilexo de que lle podo pedir regalos al Olentzero, que é un personaxe que nun lle gusta regalar cousas tecnolóxicas. Sempre deixa un xuguete de madeira, úas poucas de castañas ou noces… Eu teño pedido un llibro i como porteime ben mandoumo por correo sin esperar al vinticuatro de decembro.

Anímovos a  que compredes este relevante llibro-CD ou llo pidades aos Magos de Oriente.

A Editorial Canela edita úas pequenas grandes obras de arte, feitas con cariño, muita dedicación e úa enorme calidá. El llibro con CD que aquí presento analiza dun xeito completo a vida i obra del gaiteiro eonaviego Nela de Bres.

El llibro-disco “NELA de BRES. Manuel Enríquez Fernández” foi coordinado por el divulgador i estudioso da cultura popular Pablo  Quintana López (Vilanova de Oscos 1956) que cóntanos a biografia de Nela a modo de conto: “Érase una vez un niño de 12 años que casi todos los días salía con las ovejas al monte. Se llamaba Manuel Enríquez Fernández. Había nacido en el Lugar de Baxo de Silvallá, un pequeño pueblo perteneciente a la parroquia De San Pedro de Bres y al concejo de Taramundi, el 16 de julio de 1938.” 

Que aquel neno tocara a gaita convertíndose en todo un referente da cultura popular da comarca eonaviega i da zona fronteriza de Galicia,  é toda úa historia de superación que empezou cus xipros de castañeiro ou  pipas de pan feitas a miles por el propio neno Manolín. “Ás veces tanto me entretenía facendo nelas que… iba cas ovellas ao monte e as ovellas igual quedaba naló i eu viña sin as ovellas…” 

Nela , como dice Luís Prego Fernández, ten úa inquietú por aprender, evolucionar i millorar i esas cualidades chegan a fer dél un maestro gaiteiro, un exemplo a seguir, cun estilo propio dentro dá chamada “dixitación pechada” cun xeito de tocar limpio i claro i outros detalles que se explican nesta obra. Os que lo viron en directo  na TVGa ou na TPA poden acreditallo pero escuitar este disco coa aportación del libro permite chegar muito máis llonxe.

As colaboraciois que introducen el llibro  son todas especialmente afortunadas  aunque teño que reconocer que  as de Xabier Díaz  e Xosé Ambás tein un sabor que nos conecta coa gran persona que é Nela. Pero, xa digo, todas son un disfrute pral llector interesado. A explicación da Asociación Cultural “Os Castros” é fundamental pra conocer a xénesis del llibro é a importancia de Nela nel sou entorno.

El llibro é úa obra preciosa que incorpora un CD con vinticuatro pezas interpretadas por Nela, incluido el mítico Valse de Taramundi”  ou a curiosa  “Muliñeira de Batribán” (Coa interpretación de Branca Villares –voz o pandereta-)

El contido del llibro ven explicada  de tal modo  que lo convirte núa auténtica guía de audición, lo que axuda á súa millor comprensión lo que é mui importante al tratarse de música del occidente asturiano, i da comarca nel límite administrativo con Galicia, con úa tradición local que lle dá un valor único i especial. Como dicen os músicos da zona “Aqui  hai un sonido que é noso”.

A guía de audición   permite conocer as fontes de Nela (Firme de Batribán, Clemente de Ibias, Patricio de Abraido, Santos da Armita…) e  informa de todo el proceso de grabación i dos músicos que participan, convertíndose nun documento de valor histórico incalculable.

Por si fora pouco el llibro-áudio-guía entra tamén na parte importantísima dos constructores de gaitas nun relato interesantísimo das biografías de nada menos que Luís Latas i da família Seivane Todo vestido cos poemas fermosos de Alberto Calvín, un albún fotográfico de Vicente Ansola Trueba (autor tamén da foto da portada) i fotos de amigos, actuacióis, gaitas de Nela, etc.

 

Música de probes

 chamáronlle á gaita

algunhos señores

ca barriga farta.


É a xente dos pueblos,

pra facer as festas,

en vez de gaiteiros 

buscaron orquestas.


A gaita olvidada

acabou a probe 

de un clavo colgada

sin que naide la toque.

(…)

Cunha gaita basta,

cunha gaita chega,

Si o que ta a tocala 

o fai como Nela.

(…)

(De “Non chores gaitiña” del poeta de Taramundi Alberto Calvín)